Grote delen van de uitgestrekte Oekraïense bossen zijn bezaaid met landmijnen en onontplofte munitie. Ontmijning verloopt traag, en natuurgebieden hebben geen prioriteit. Tradities rond landgebruik zoals het plukken van paddenstoelen dragen nieuwe risico’s met zich mee – en dreigen
te verdwijnen.
Vitalik Liashok excuseert zich voor het gebrek aan elektriciteit als hij ons ’s morgens oppikt om het bos in te trekken. Een Russisch bombardement heeft enkele dagen geleden de energiecentrale van Soemy getroffen, en sindsdien is het behelpen. Het plan is om de bossen in te gaan op zoek naar paddenstoelen met Vitalik, een vriend van vrienden, als gids.
Sjostka, een stadje ten noorden van Kyiv, is gegoten in de mal van het Sovjettijdperk. Een verzameling woonblokken die hun beste tijd achter de rug hebben, zonder een duidelijk centrum. Ooit stond Sjostka bekend om de productie van filmrollen voor de bioscoop, maar dat is al lang verleden tijd. De oorlog is niet ver weg: de grens met Rusland ligt zo’n 40 kilometer verderop, oncomfortabel dichtbij.
Al gauw laten we Sjostka achter ons en wijken de woonblokken voor lage huizen, typisch voor het Oekraïense platteland. Iets voor het dorp Pyrohivka, vlakbij de rivier de Desna, verlaten we de hoofdweg en maken de berken plaats voor een dicht dennenbos. “Geen toplocatie,” vertelt Vitalik, “maar we vinden wel iets.”
Poolse paddenstoelen
Wat we zoeken zijn polski’s, kastanjeboleten, een wat onopvallende bruine paddenstoel. Waarom ze Poolse paddenstoelen heten, weet Vitalik niet meteen, wel dat ze van plekken met weinig gras en veel mos houden. De bodem van het bos staat vol met paddenstoelen in allerlei kleuren, vormen en maten. Maar geen polski’s. De eerste zwam die we vinden is een syroieska, een russula. Vitalik kijkt bedenkelijk. De paddenstoel is al wat oud, vindt hij, maar toch gaat hij de emmer in. Het volgende exemplaar is een enkele openiok, een honingzwam. “Een beetje vreemd dat we die hier in het mos vinden. Normaal gezien groeien ze in bosjes op dood hout.”
Dan stuiten we op onze eerste polski’s. Vitalik is zichtbaar verheugd. “Kijk, je kunt ze herkennen aan hun onderkant. Als je daar een beetje op duwt, verandert de kleur. Maar het is oppassen, er is een andere soort die er sterk op lijkt, en die is niet eetbaar.” Al gauw is de bodem van de emmer gevuld, maar Vitalik is niet tevreden. Hij heeft gemerkt dat veel zwammen al waren afgesneden, en besluit een andere plek te zoeken.
Toch is een goede paddenstoelenoogst geen goed teken. Volgens de volksoverlevering tenminste, die een overvloed aan paddenstoelen verbindt met oorlog en hongersnood. ‘Veel paddenstoelen, veel doodskisten’, zo luidt een spreekwoord dat zijn oorsprong zou vinden in de Tweede Wereldoorlog.
Volksgeloof terzijde, de oorlog maakt paddenstoelen plukken – en andere activiteiten in de natuur – wel degelijk riskant, of zelfs ronduit dodelijk. Regelmatig zijn er nieuwsberichten te lezen over mensen die gewond raakten of omkwamen door mijnen of onontplofte munitie in de Oekraïense bossen. Veel bossen, rivieren en andere stukken natuur zijn formeel verboden terrein omdat ze nog niet ontmijnd werden, of te dicht bij de grens liggen.
Volkstraditie
Paddenstoelen plukken zit diep ingebakken in het culturele DNA van Oekraïne. Ooit geboren uit noodzaak groeide de traditie uit tot een geliefde bezigheid, ook voor mensen in de steden. Behalve de pluk voor eigen gebruik, verkopen heel wat mensen paddenstoelen en andere producten uit het bos. In Kyiv kan je op straat allerlei verse paddenstoelen kopen in het juiste seizoen. Dat paddenstoelen plukken zo populair is, mag niet verwonderen. De uitgestrekte bossen van het land bieden een veelheid aan eetbare soorten, en dat het grootste deel van het jaar door. Ook bessen plukken gebeurt veel, net als jagen, vissen, of hout verzamelen.
Verboden toegang
Plekken die ooit stonden voor natuurbeleving en traditie, gelden vandaag als gevaarlijk. Dat heeft grote gevolgen voor de relatie tussen mens en bos. Ecoloog Viktor Karamushka, verbonden aan de Nationale Universiteit van Kyiv, onderzocht samen met enkele collega’s hoe de gevolgen van de oorlog landgebruik veranderen. “Oekraïne heeft, net als andere landen in Oost-Europa, een sterke, levende traditie op het vlak van foerageren, jagen en vissen”, zo vertelt Viktor. “Omdat het eten op tafel brengt, maar evengoed uit gewoonte of om te ontspannen. De oorlog heeft de toegankelijkheid en het gebruik van bossen, rivieren of de zee echter ingrijpend veranderd.”
“Het stadje Moshchun werd weer opgebouwd, maar de bossen zijn nog steeds verboden gebied”
Het onderzoek van Viktor spitste zich toe op de regio ten noorden van Kyiv. Daar werd gedurende de eerste maanden van de oorlog hard gevochten, en zijn de bossen nog steeds ontoegankelijk vanwege van het gevaar van mijnen en onontplofte munitie. “Het stadje Moshchun bijvoorbeeld werd haast volledig verwoest. Hoewel de plek weer opgebouwd werd, is toegang tot de bossen nog steeds verboden. Niet dat iedereen zich hieraan houdt, maar het idee van gevaar schrikt mensen wel af.”
“We zien dat de bewoners het feit dat hun relatie met het bos doorgeknipt is, wel degelijk als een verlies ervaren.” Het gaat niet eens om de paddenstoelen, de bessen of het hout op zich, legt Viktor uit. “Belangrijker zijn wat we culturele ecosysteemdiensten noemen. Ontspanning, familietradities, spirituele praktijken… De oorlog ontneemt mensen hun relatie met het land, en dat is een groot gemis voor iedereen.”
Niet plukken bij twijfel
Terug naar Sjostka. Een korte rit later struinen we door een ander stuk bos nabij het dorp Sobych. De eerste paddenstoelen die we tegenkomen, zijn muhomors, onze vliegenzwammen. “Daar eet je maar één keer van”, grapt Vitalik. Vitalik kent de bossen rond Sjostka op zijn duim, net als de paddenstoelen die de kop opsteken tussen het mos en de gevallen bladeren. “Bij twijfel laat ik ze staan. Er zijn soorten die sterk op elkaar lijken, en die verschillen naargelang de regio. Je moet de plek waar je plukt goed kennen. Er zijn al incidenten geweest met mensen uit het zuiden van Oekraïne die zich vergisten. Hun kennis is niet zomaar van toepassing hier, en omgekeerd.”
We stuiten op een hele groep polski’s. De meeste nog vers, sommige al wat wormstekig. Het seizoen loopt op zijn einde, aldus Vitalik. “De eerste vorst zal niet lang meer op zich laten wachten.” Polski’s zijn het meest gewild, zo gaat Vitalik verder. “Eerst koken we ze, daarna worden ze gebakken. Of we bewaren ze in azijn.” Dan komen we in een ander type bos. Jonger, met een bodem bezaaid met dennennaalden. “Heel geschikt voor masloeki’s (bruine ringboleet), maar het is niet hun seizoen.”
De bossen rondom Sjostka zijn staatseigendom, iedereen mag er paddenstoelen of bessen plukken. Sommige stukken ogen wat wilder, andere lijken eerder plantages met bomen van dezelfde leeftijd. Als ik vraag naar bosbeheer, moet Vitalik even lachen. “Een gevoelige vraag. Er wordt gekapt, vooral om zieke exemplaren te verwijderen. Maar sommige bedrijven houden er illegale praktijken op na en kappen ook gezonde bomen door ze als ziek te markeren. Het gebeurt evengoed dat mensen bomen kappen voor eigen brandhout, of om als brandhout te verkopen, hoewel dat eigenlijk niet mag. Er is veel conflict over de bossen.” Vitalik zelf is overtuigd van hun waarde. “In Europa zijn nog maar weinig uitgestrekte beboste gebieden, in Oekraïne wel. Een schat, maar wel een waar we zorgvuldig mee om dienen te gaan.”
Onze emmer raakt ondertussen al voor een derde gevuld. Toch is Vitalik maar matig tevreden. “Soms pluk ik een volle emmer in een uur, maar vandaag zijn ons al heel wat mensen voor geweest.” We besluiten weer een andere plek op te zoeken, maar ook daar is veel volk op de been. “Het lijkt wel of heel Sjostka het bos in getrokken is vandaag.”
Zure room en wodka
Onze oogst van de dag belandt die avond nog op tafel. Lyudmila, de vrouw van Vitalik, verwerkt ze in een gerecht met zure room, een basisingrediënt van de Oekraïense keuken. We passen met zijn allen nauwelijks aan de kleine keukentafel. Aan het hoofd een foto van Miroslav, hun zoon die de oorlog hen ontnam. Vitalik vertelt hoe hij aan het vissen was met zijn broer op de eerste dag van de Russische invasie. “We hoorden een reeks explosies, en zijn onmiddellijk naar Sjostka teruggekeerd. De Russen zijn tot net aan de rivier de Desna gekomen. Die plek is ondertussen bevrijd, maar blijft te gevaarlijk om rond te hangen.”
De traditie van paddenstoelen plukken wordt van generatie op generatie overgedragen. Dat was voor Vitalik niet anders. “Mijn ouders namen me mee naar het bos om te plukken. Later heb ik me wat dieper ingelezen. Welke soorten er zijn, hoe ze te herkennen. Maar het gaat niet alleen om paddenstoelen, je moet ook het bos zelf goed kennen, het weer in de gaten houden…”
De aanwezigheid van explosief tuig en het verbod om de bossen vlak aan de grens te betreden, heeft een nieuw soort lokale kennis doen ontstaan. Het is niet meer voldoende om te weten waar paddenstoelen te vinden zijn, maar je moet ook weten tot waar de frontlinie kwam, legt Vitalik uit. “Overal waar het Russische leger voorbij kwam, is er in principe een risico op mijnen en onontplofte munitie. Die stukken kun je beter vermijden, ook al zijn het goede plekken om te plukken of te vissen. De bossen rond Seredyna-Buda hier in de buurt bijvoorbeeld staan erom bekend dat er altijd veel polski’s te vinden zijn, maar ze zijn niet meer toegankelijk. Je kunt maar beter voorzichtig zijn.”
Hardleers publiek
De Russische invasie van februari 2022 luidde een nieuw hoofdstuk in van een conflict dat al sinds 2014 aan de gang is. Al voor het uitbreken van de grootschalige oorlog 4 jaar geleden was Oekraïne een van de landen waar mijnen en onontplofte munitie de meeste slachtoffers eisten. Toen was al zo’n 8 procent van het grondgebied bezaaid met dodelijk oorlogstuig.
HALO Trust, een internationale ngo die werkt aan ontmijning, is al sinds 2015 actief in Oekraïne en stippelt de laatste jaren specifieke informatiecampagnes uit, gericht op de paddenstoelenpluk en andere natuurgerelateerde activiteiten. “Mensen die het bos intrekken, vormen niet de grootste groep slachtoffers”, vertelt Lana Arutiunova, verantwoordelijk voor de publiekscampagnes. “Dat zijn infrastructuurarbeiders en boeren. Maar de traditie van paddenstoelen en bessen plukken, of brandhout verzamelen, leeft sterk in Oekraïne. Zeker in bosrijke regio’s zoals Kyiv, Soemy, Donetsk, en de grensregio’s met Wit-Rusland. We zien dat mensen al te vaak waarschuwingen negeren, omdat ze al jaar en dag het bos ingaan.”
Dat bewoonde plekken ontmijnd zijn, betekent niet dat de bossen daarom ook veilig zijn, zegt Lana. “Ontmijning is een lang en moeilijk proces, en bossen en natuurgebieden hebben de laagste prioriteit, gezien de enorme omvang van de gebieden. Daarom werken we ook aan meer en beter zichtbare signalering, en blijven we informeren. Dat zal jammer genoeg nog lange tijd een noodzaak blijven.”
Verbrande aarde
Zelfs al zwijgen de wapens morgen, dan nog blijven mijnen en munitie jaren – zo niet decennia – slachtoffers maken. Veel natuur en andere stukken land zullen in de nabije toekomst niet meer zonder gevaar toegankelijk zijn. Misschien zelfs nooit meer, vertelt Oleksii Vasyliuk, ecoloog verbonden aan de National Academy of Science en drijvende kracht achter de Ukrainian Nature Conservation Group. “We hebben geen idee hoeveel grondgebied aangetast is door mijnen, en waar die liggen. De oorlog raast verder, dus elke dag brengt nieuwe mijnen en explosieven. Als we ervan uitgaan dat overal waar gevochten is mogelijk explosieven liggen, dan gaat het bijna over een derde van het land.”
“De zone waar het front overheen walste, is vanuit de ruimte te zien als een groene vlek”
De klus om dat allemaal te ontmijnen is gigantisch. Sommige stukken waar hevig gevochten werd, zijn zó beschadigd dat het nog maar de vraag is of rehabilitatie wel kan. “De natuur wacht niet,” vertelt Oleksii. “De zone waar het front overheen walste, is vanuit de ruimte te zien als een groene vlek. Veruit de meeste mensen zijn er verjaagd door het geweld, de zone is grotendeels ontvolkt en raakt overgroeid. Ook dat zal toekomstige inspanningen tot ontmijning bemoeilijken. Ik denk dat we op een bepaald moment de keuze moeten gaan maken om sommige stukken land te laten zoals ze zijn en af te sluiten, zonder ze te ontmijnen.”
Dat gebeurde al eerder, in het noorden van Frankrijk, waar na de Eerste Wereldoorlog een Zone Rouge (Rode Zone) werd afgebakend, verboden voor het publiek. Sommige delen zijn vandaag nog steeds niet vrij toegankelijk. Of in Oekraïne zelf, aldus Oleksii. “Na de Tweede Wereldoorlog bleven er grote stukken zogenoemd ‘verbrand land’ over, verwoest door de oorlog. En Tsjernobyl uiteraard, samen met de omliggende verboden zone.”
De ideeën van Oleksii en collega’s worden niet gedeeld door de Oekraïense samenleving, vertelt hij. “Integendeel. We houden collectief vast aan het geloof dat iedereen zal kunnen terugkeren. Begrijpelijk, maar niet realistisch, ook niet als Oekraïne de controle over het grondgebied herwint. Grote stukken land zijn onleefbaar geworden, dat besef zal nog veel woede en verlies met zich meebrengen. Het is echter een gesprek waar we als samenleving nog niet klaar voor zijn.”
Nieuwe natuur
De oorlog heeft voor veel mensen hun tradities en hun relatie met de natuur verstoord. De vele littekens in het landschap zullen nog lang herinneren aan de oorlog, erkent Oleksii. Maar als ecoloog wil hij ook een ander verhaal vertellen. “Stukken land teruggeven aan de natuur heeft waarde, ook al moet het omdat het niet anders kan. Nieuwe natuur levert essentiële ecosysteemdiensten. Kijk maar naar Tsjernobyl. Ooit het toneel van een ramp zonder weerga, vandaag een nationaal park. De oorlog heeft Oekraïne ingrijpend veranderd. Maar mensen bouwen nieuwe levens op nieuwe plekken. Dat verzacht het trauma van het verlies van een plaats zoals je die ooit kende enigszins. Misschien.”
Recente reacties