In Colombia is een ongekende verschuiving gaande: acht inheemse Amazonevolken kregen eind 2025 het recht op zelfbestuur. Een historische overwinning, maar pas nu begint het echte werk. Journalist Ynske Boersma spreekt met leiders die de zwaarbevochten autonomie gaan vormgeven.
Het is groot nieuws op 16 december 2025: de Colombiaanse president Gustavo Petro zet zijn handtekening onder de decreten die het land voorgoed veranderen. Na een decennialange strijd krijgen acht inheemse Amazonevolken een autonome status als Entidad Territorial Indígena (ETI) ofwel Inheemse Territoriale Entiteit binnen de Colombiaanse staat. Dat betekent dat de gemeenschappen zelf verantwoordelijk worden voor onderwijs, zorg en natuurbeheer, en niet langer afhankelijk zijn van besluiten uit hoofdstad Bogotá. Ook krijgen ze meer zeggenschap over hun grondgebied, dat opnieuw wordt afgebakend op de landkaart.
Nu die Inheemse Territoriale Entiteiten eindelijk een feit zijn, begint een nog grotere uitdaging: het inpassen van deze nieuwe bestuurslaag in de Colombiaanse overheid. Daar gaan eindeloze vergaderingen aan vooraf tussen inheemse leiders, alle betrokken ministeries en nog een hele reeks andere overheidsorganen. Vergaderingen lopen elke dag uit tot laat in de avond, en mijn interviews worden herhaaldelijk afgezegd. Amazoneleider Antonio Matapí heeft wel tijd voor me kunnen vrijmaken. “Historisch”, noemt hij de langverwachte erkenning. “We voeren al 34 jaar lang strijd voor onze rechten als inheemse volken, voor het recht om onze bevoegdheden als inheemse regeringen uit te oefenen. Die rechten zijn weliswaar al vastgelegd in de grondwet van 1991, maar in de praktijk konden we die nooit uitoefenen.”
Strikt system
Tot nog toe werden alle besluiten opgelegd via overheidsinstanties vanuit Bogotá, legt Antonio uit. “En die houden geen rekening met onze leefwijze en tradities. Het leidde tot een verlies van onze cultuur.” Hij geeft een voorbeeld. “Neem het milieu. Overheidsinstanties als Nationale Parken Colombia hebben geen idee van ons traditionele bestuur en het kennissysteem waarmee we het natuurlijke evenwicht in de Amazone behouden. Wanneer de overheid die Nationale Parken een vergunning geeft zonder ons mee te nemen in die beslissing, heeft dat gevolgen voor ons. Wij weten waar de heilige plaatsen zijn, met welke rituelen het evenwicht behouden blijft, volgens de ecologische kalender die ons is overgeleverd door onze voorouders.”
Welzijn gaat niet alleen om de mens, maar om alle levende wezens
Antonio komt uit Mirití Paraná, waar gemeenschappen in kleine nederzettingen aan de rivieren van het Amazonewoud wonen, op uren (of dagen) varen van elkaar vandaan. Daar leven ze nog grotendeels zoals ze dat al eeuwenlang doen, in harmonie met de natuur.
Dat klinkt zweverig, maar in werkelijkheid zit er een strikt systeem achter. Van het roteren van de grond die wordt gebruikt voor traditionele moestuinen tot de tijden van het jaar wanneer er wel of niet gevist mag worden op een bepaalde plek in de rivier. Voor de Amazonevolken is alles met elkaar verbonden, van mensen tot dieren en planten, en daar handelen zij naar.
Welzijn
Mirití Paraná is onderdeel van het zogenaamde Macroterritorium Jaguares de Yuruparí, een gebied van 8 miljoen hectare dat vier inheemse grondgebieden telt. Het ligt op de grens met Brazilië en is een van de meest ongerepte delen van de Colombiaanse Amazone. 99,5 procent van het gebied is nog intact, wat volledig te danken is aan de mensen die er leven. Gonzalo Macuna, algemeen secretaris van de inheemse regering van het Macroterritorium, legt uit: “Wij mensen maken deel uit van de natuur. Dat betekent niet dat we daar de eigenaar van zijn. De mens is slechts een radertje in dat systeem van leven. Welzijn gaat niet alleen om de mens, maar om alle levende wezens, van insecten tot planten. Zodat er geen ziektes zijn en er nieuwe vruchten blijven groeien. Zodat de vissen migreren volgens de tijden van het jaar en het regent wanneer het moet regenen, warm is wanneer het warm moet zijn, en koud wanneer het koud moet zijn. Welzijn betekent voor mij dat er een evenwicht is.”
De connectie met de natuur heeft ook een spirituele kant. Rituelen spelen een belangrijke rol, bijvoorbeeld om de natuur toestemming te vragen om vruchten te plukken. Ook is er respect voor heilige plekken, waarvan de mens geen gebruik mag maken. Gonzalo legt uit wat er gebeurt als die grenzen overschreden worden: dan wordt de natuur boos. “De opwarming van de aarde, de regens, aardbevingen: dat is allemaal het gevolg van de aantasting van heilige plekken door de mens. De mineralen in de grond zijn heilig voor ons, die moet je met rust laten. De mens gaat te ver en daarom worden we gestraft door moeder natuur.”
Nieuwe grondwet
Voor de meer dan tweehonderd verschillende inheemse volken die Colombia bewonen, was lange tijd geen plek. Het centralistische bestuur in Bogotá legde één en hetzelfde systeem op, zonder oog voor culturele verschillen. Zo moeten de gemeenschappen zich houden aan het westerse onderwijssysteem, vertelt Gonzalo. “Het ministerie van Onderwijs zegt dat de lessen in februari moeten beginnen. Maar dat is ook de periode van onze dans ter ere van de oogst van de chontaduro (een voedzame palm vrucht – red.), volgens onze ecologische kalender. Die agenda’s zijn niet met elkaar te verenigen.” Hetzelfde geldt voor het zorgsysteem, waarin geen plek is voor de traditionele medicinale planten waarmee van oudsher ziektes worden genezen.
De nieuwe, vooruitstrevende grondwet van 1991 erkende de culturele diversiteit van Colombia en gaf inheemse volken formeel meer bestuurlijke ruimte. De overheid werd gedecentraliseerd en kreeg vier nieuwe bestuurslagen: departementen, districten, gemeenten en de ETI’s.
Zodoende bepaalde de grondwet dat de ETI’s deel uit zouden maken van de Colombiaanse staatsstructuur. Daarbij kregen de ETI’s, net als de overige bestuurslagen, bestuurlijke autonomie. Dat moest beter aansluiten bij de realiteit van deze geografisch en cultureel totaal verschillende gebieden. Een grote overwinning voor de inheemse bevolkingsgroepen die sinds de kolonisatie door de Spanjaarden werden uitgebuit, onderdrukt, uitgeroeid en onderworpen aan slavernij. Maar de vreugde bleek van korte duur: het Colombiaanse congres – waar inheemse volken nauwelijks vertegenwoordigd zijn – was helemaal niet van plan om hun autonomie bij wet vast te leggen. Een decennialange strijd begon.
Per decreet
Een wet om de ETI’s te formaliseren is er nooit gekomen, vertelt advocaat Juan David Varela, maar de ETI’s kwamen er toch. Juan David, die namens de Colombiaanse ngo Gaia tien inheemse Amazonegebieden juridisch bijstaat in hun strijd voor autonomie, legt uit hoe dat kan. “Volgens de grondwet mag de regering, zolang er nog geen wet is, per decreet de voorwaarden vaststellen voor het functioneren van de inheemse entiteiten.” Zo vaardigde ex-president Manuel Santos, die ook het vredesakkoord met guerrillabeweging FARC bewerkstelligde, vlak voor het einde van zijn regeer periode in 2018 een decreet uit dat de formalisering van ETI’s in de Amazone departementen Vaupés, Guainia en Amazonas mogelijk maakte. Waarom alleen daar, terwijl de inheemse volken in alle delen van Colombia wonen? Juan David: “Omdat grote delen van die Amazonedepartementen geen lokale bestuursstructuur kennen. Gemeentes bestaan er niet.” Dat maakte het makkelijker: er zijn geen gemeenten die bevoegdheden moeten inleveren wanneer er een ETI komt.
Het volgende keerpunt kwam onder de linkse regering van Gustavo Petro, met decreten die de formalisering van de ETI’s verder uitwerkten. Zoals het vormen van een inheemse raad als bestuursorgaan en het maken van een zogeheten ‘Plan de Vida’ (Levensplan), vergelijkbaar met een regeringsprogramma. Via interculturele dialogen komen alle betrokken partijen tot ‘interculturele akkoorden’. Zodra de ETI een feit is, krijgt die ten slotte ook fysiek vorm op de landkaart.
Illegale mijnbouw
Nog een keerpunt was een uitspraak van het Grondwettelijk Hof, bedoeld om inheemse Amazonevolken te beschermen tegen illegale goudwinning en de vervuiling van de rivieren met kwik. De rechter droeg de Colombiaanse staat op om vaart te maken met het formaliseren van de ETI’s, juist in de regio’s waar de staat historisch afwezig is geweest en illegale mijnbouw vrij spel heeft. Gonzalo: “De rechter oordeelde dat ons fysieke en culturele voortbestaan in gevaar is als die formalisering uitblijft. Dat heeft ons geholpen om druk te zetten.” De nieuwe autonomie moet de Amazone volken helpen om mijnbouw en andere vormen van extractivisme tegen te houden. “Grondstofwinning maakt geen deel uit van ons Plan de Vida”, vervolgt Gonzalo. “Wat in de grond zit, moet je met rust laten. Wij willen het leven behouden.”
Autonomie moet Amazonevolken helpen mijnbouw tegen te houden
Uiteindelijk werd pas op 16 december 2025 de eerste Inheemse Territoriale Entiteit erkend, bijna 35 jaar na de grondwet. “Die vertraging had meerdere redenen”, zegt advocaat Juan David. “Maar de voornaamste is het voortduren van patronen van discriminatie en institutioneel racisme binnen de staat.”
Mega-operatie
Maar nu wordt er dan toch eindelijk gewerkt aan de vormgeving van inheems zelfbestuur. In hotel Macao vinden eindeloze vergaderingen plaats tussen inheemse leiders en alle betrokken ministeries, maar ook met de gemeenten en departementen die overheidstaken moeten overhevelen en de milieu- instanties die nu niet meer het laatste woord hebben. Het is, kortom, een mega-operatie. Een zaal vol inheemse leiders, afgevaardigden van ministeries en ngo’s stroomt leeg. Tussen de sessies door heeft Enith Yucuna, voorzitter van de vrouwenraad van Mirití Paraná, een half uur tijd voor me vrij gemaakt.
Enith is afgevaardigd namens het Macroterritorium om deel te nemen aan de interculturele dialogen die de ETI’s en overheidsinstanties op één lijn moeten krijgen. Ze heeft een lange weg afgelegd om bij de vergaderingen te zijn: “Eerst een dag varen met een motorboot naar La Pedrera, daar neem ik een vlucht van veertig minuten naar Leticia, waar de vlucht naar Bogotá vertrekt, van nog eens anderhalf uur”, somt ze lachend op. Maar het is de lange reis waard. Als vrouwelijk leider zet ze zich in voor het behoud van de voedselsystemen die de basis vormen van de leefwijze van de inheemse Amazonevolken.
Eigen systeem
Van oudsher zijn de vrouwen verantwoordelijk voor de traditionele moestuinen waar de gemeenschappen hun voedsel verbouwen, chagra’s. “Als ETI kunnen we ons voedselsysteem blijven versterken. We kunnen onze kinderen voeden met wat we zelf produceren en oogsten, volgens de kennis die onze god ons sinds de creatie van de wereld heeft overgeleverd. Het helpt ook om ons onderwijs, de zorg, de bescherming van de natuur en onze eigen economie te versterken, iets wat steeds meer bemoeilijkt wordt door de buitenwereld. Zoals de bewerkte voedingsmiddelen die het ministerie van onderwijs stuurt, die maken onze kinderen ziek. Terwijl wij experts zijn in voedsel voorziening zonder de natuur schade toe te brengen. We willen niet afhankelijk zijn van de buitenwereld.”
Er zijn nog veel obstakels te overwinnen voordat de bestuurstaken voorgoed worden overgedragen aan de inheemse gebieden. Wat is de grootste uitdaging? Antonio Matapí: “De grootste verandering is onze nieuwe verantwoordelijkheid. Want het is geen kleine opgave die ons te wachten staat. Het uitvoeren van een systeem voor onderwijs, zorg, het milieu: het is veel verantwoordelijkheid. Maar het biedt ons ook de kans om onze eigen systemen toe te passen en zo ons culturele voortbestaan te garanderen.”
Recente reacties