Hoe ga je als klimaatbezorgde niet ten onder aan gevoelens van angst voor de toekomst? Al in de jaren 70 ontwikkelde ecofilosofe Joanna Macy haar eigen antwoord. Vier fans vertellen over hun band met haar en haar werk.
Het valt niet mee om de verstrekkende gevolgen van de klimaatcrisis onder ogen te zien. In 2017 kwam de American Psychological Association met een heuse nieuwe ‘angst-categorie’: die voor de ondergang van het milieu. Een paar jaar terug bracht Nederlands onderzoek aan het licht dat maar liefst vier op de tien mensen zich grote zorgen maken over klimaatverandering. Een op de vijf jongeren ervaren stress als ze aan het klimaat denken. Help!
De cijfers zijn recent, maar klimaatangst is bepaald niet nieuw. Al in de jaren 70 ontwikkelde ecofilosofe en boeddhiste Joanna Macy Work That Reconnects, een methode om vanuit rouw en klimaatverdriet naar handelen te komen. De kern daarvan: je emoties toelaten en uiten, (opnieuw) verbinding met anderen en het leven op aarde gaan voelen, en van daaruit een actieve rol op je nemen in de collectieve transitie naar een duurzame samenleving. Het werk van Macy raakte in bredere kring bekend toen zij in 2012 het boek Active Hope: How to Face the Mess We’re in Without Going Crazy uitbracht. In Nederland kun je tegenwoordig op verschillende plekken workshops en trainingen doen waarin je samen met anderen de ‘Spiraal van Macy’ doorloopt.
Afgelopen jaar overleed Joanna op 96-jarige leeftijd. We vragen vier mensen hoe zij hen heeft geïnspireerd.
Socioloog en milieukundige Manon Danker volgde in 2015 een Work That Reconnects-training bij Joanna Macy en werd pleitbezorger van haar gedachtegoed in Nederland.
“Voordat ik in 2015 met Joanna kennismaakte, was ik zoekende: hoe moest ik vormgeven aan mijn zorgen om en liefde voor de aarde? Naast mijn universitaire baan deed ik vrijwilligers werk in natuurreservaten. Ik zag daar zoveel uitputting onder mijn collega’s, het was vechten tegen de bierkaai. Waar konden bijvoorbeeld de orang-oetans die we konden redden nog zelfredzaam leven? Plekken vinden waar mensen van afblijven, werd steeds moeilijker. Er was iets nodig om ons staande te houden.
Toen kwam ik bij een bezoek aan het Schotse ecodorp Findhorn in aanraking met Joanna’s werk. We deden een van haar oefeningen, een rouw ritueel voor uitgestorven dieren en planten waarbij je de stemmen van andere wezens toelaat, en ik ervoer hoe ongelooflijk krachtig dat was. Ik ben meteen naar de Verenigde Staten gereisd om een elfdaagse training bij Macy zelf te volgen. Terug in Nederland ben ik workshops ‘Het werk dat weer verbindt’ gaan geven.
Joanna was een vurig en uitgesproken mens dat geen doekjes wond om wat er gaande is in de wereld. Tegelijkertijd raakte ze mensen met haar compassie en liefde voor de aarde en alle wezens. Ze leefde voor hoe je door de klimaatpijn heengaat en er sterker uitkomt. Ze kon ook als geen ander in het moment zijn, genieten van wat de natuur geeft. De uitdaging is om het allebei te doen: de donkerte onder ogen zien, diep kijken naar de oorzaken van het sterven en het verlies in de wereld, maar ook de schoonheid blijven zien en in verbinding gaan met alles wat er is.
Door met haar werkvormen aan de slag te gaan, gaan mensen weer ‘aanstaan’. Voelen dat je leeft en liefhebt, en dus ook rouwen om wat je verliest: daarmee boor je je vitaliteit aan. Die kun je vervolgens teruggeven in je werk, aan je gezin, de samenleving.
Het kost wat, maar Joanna heeft laten zien dat hoop een werkwoord is.”
Cornelie van Kampenhout is psycholoog in de kind- en jeugd GGZ en actief bij Extinction Rebellion.
“Net als iedereen wist ik natuurlijk van het klimaat probleem. Maar ik dacht: ze zullen er wel iets op vinden. In de zomer van 2022 kon ik dat niet langer volhouden. Het was bloedheet in Nederland, in Frankrijk woedden enorme bosbranden. Toen ben ik me er actief in gaan verdiepen, en schrok me rot. In eerste instantie werd ik bang en boos. Eind 2022 sloot ik me voor het eerst aan bij een klimaatdemonstratie van Extinction Rebellion.
Ik ging ervaren hoe belangrijk het gevoel is dat je méér kan doen dan je eigen voetafdruk verkleinen. Dat valse idee van consumentenverantwoordelijkheid is ons ingeprent door de fossiele industrie. Inmiddels weet ik dat het vooral gaat om vergroting van je groene handafdruk en de impact die wij als burgers kunnen hebben op het systeem. Wat kun je doen binnen jouw cirkel van invloed en hoe oefen je druk uit op overheid en grote vervuilende bedrijven? Door van je te laten horen! Ik werd daarom steeds actiever bij XR.
Maar ik worstelde nog altijd met toekomstangst en boosheid op mensen en het systeem. Tot ik een Verdiepingsdag Actieve Hoop bij het Humanistisch Verbond ging doen. In één dag ga je die hele spiraal van Joanna Macy door, van dankbaarheid ervaren naar je pijn en boosheid delen naar bedenken welke kleine, behapbare stap je kunt zetten om verandering op gang te brengen. Ik herinner me die dag als zo’n belangrijk moment! Je kunt namelijk makkelijk vast blijven zitten in de vraag of het zin heeft wat je doet. Macy zegt heel mooi dat we dat mogelijk pas over 50 jaar weten. Dat het gaat om voelen wat nu het goede is om te doen, los van de uitkomst.
Ik hoop dat als we maar genoeg stenen in de vijver gooien, er in het systeem iets verandert. Het gaat om het aanboren en versterken van de groene onder stroom. Een mooi voor beeld is het recente besluit toch niet te gaan boren in de Waddenzee. Daar hebben zoveel mensen zolang voor gevochten. Ikzelf deed twee keer mee aan een Afsluitdijk-blokkade om er aandacht voor te vragen. En nu is er dat verbod. Het doorlopen van Macy’s spiraal verloste me van het gevoel van verlamming in het aangezicht van de allergrootste crisis die we als mensheid meemaken.”
Manu Busschots is grondlegger van de Stichting Klimaatgesprekken en trainer en coach op het gebied van klimaatvraagstukken.
“Van jongs af aan was ik een natuurliefhebber. Maar nadat ik An Inconvenient Truth zag, was ik ‘natuurbezorgd’. Ik ging me afvragen: hoe kan ik een bijdrage leveren aan klimaatwerk? In 2016 heb ik de methodiek van klimaatgesprekken, die vanaf 2006 onder de naam Carbon Conversations in Engeland plaatsvonden, naar Nederland gehaald.
Met elkaar praten over hoe je klimaatverandering beleeft, en wat je kan doen om verschil te maken, bleek in een enorme behoefte te voorzien. We hebben toen de Stichting Klimaat gesprekken opgericht. Zelf ben ik in 2020 de Deep Change Academy gestart. Daar gebruiken we de werkvormen die Joanna Macy ontwikkelde om met klimaatemoties om te gaan. We geven onder meer trainingen Ankers voor Actieve Hoop voor mensen die het beest in de bek heb ben gekeken en worstelen met frustratie omdat we zo achterlopen met goede maatregelen. Ook heb ik de Klimaatvrijplaats voor het Humanistisch Verbond verzorgd en mee vormgegeven, geïnspireerd op de spiraal van Macy.
Wat haar werk zo belangrijk maakt, is dat zij laat zien dat de transitie die mensen moeten doormaken om in actie te komen een emotionele reis is. Velen zitten scrollend thuis, voelen zich onmachtig, zuchten, kijken weg. Ook nu klimaatverandering steeds dichterbij komt, en we van die verre zielige ijsbeer van vroeger inmiddels bij overstromingen en hittegolven in eigen land zijn uitgekomen, is het voor mensen lastig om in beweging te komen. Hoe grimmiger de realiteit, hoe meer mensen zich afschermen. Macy leert ons onze eigen gevoelens hierover terug te vinden, met gelijkgestemden in een groep te kijken hoe je het probleem dichterbij kunt laten komen, en wat je bijvoorbeeld samen kunt doen om je eigen wijk te vergroenen.”
Tet Koffeman is docent aan de Hogeschool van de Kunsten Utrecht. Ze is een van de initiatiefnemers van de minor Kunst & Ecologie en oprichter van de Mother Earth Agency.
“Ik kwam met Macy’s gedachtegoed in aanraking door mijn deelname aan een Regenerative Circle bij Extinction Rebellion. Ik kampte echt met een klimaatdepressie, werd beheerst door een morele woede, dacht de hele dag: dit kan toch zo niet! In die cirkel bij XR ervoer ik het belang om samen door de pijn heen te gaan. Dat gaf zoveel ruimte! Ik herkende het uit mijn kindertijd, dat je voelt dat mensen verdrietig zijn maar dat er niet over wordt gepraat. Toen mijn opa overleed op mijn zevende waren mensen opeens openlijk verdrietig, en ik weet nog hoeveel ontspanning dat gaf. Dat ervoer ik nu weer. Dat samen rouwen om de staat van de wereld geeft zo’n diep begrip wat het betekent om onderdeel te zijn van een groter ecosysteem.
Voor mij als kunstenaar, boeddhisme-beoefenaar en activist komt er veel samen in het werk van Macy. Het is een kwestie van zoeken naar voedende cycli. Kijken naar wat goed is voor de aarde, de bodem, werken aan voedselbossen. Ook een groep mensen kun je zien als een voedselbos: hoe kun je iedereen zich gezond laten voelen, elkaar laten voeden? Met kunst kun je werken aan een sociale permacultuur.
Op de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht ben ik met andere klimaatbezorgde collega’s een guerrilla-actie begonnen. We braken de parkeerplaats open en legden een tuin aan. Vanaf 2023 bied ik een keuzevak Actieve Hoop aan, en ik heb met collega’s het vak Art & Ecology ontwikkeld. Daar ontstond zo’n mooie learning community. Die hebben een aantal oud- studenten en ik vorig jaar verder handen en voeten gegeven met de oprichting van het kunstenaarscollectief Mother Earth Agency. We bedenken interventies en opdrachten op maat voor organisaties. Bij de opening van de Nationale Klimaat week hebben we bijvoorbeeld in Hoog Catherijne gekleed in kassabonnetjes rondgelopen en mensen uitgenodigd om zaailingen in hoopjes aarde van ons aan te nemen, als anti kapitalistische actie. Mijn favoriete uitspraak van Macy: “Het maakt niet uit of je pessimistisch of optimistisch bent, you gotta show up!”
Recente reacties