Steeds meer macht aan de top van de piramide

Onder leiding van Ursula von der Leyen breekt de Europese Commissie in sneltreintempo groene wetten af die ze in haar vorige termijn heeft opgetuigd. Ambtenaren durven zich daar niet tegen uit te spreken.

Medewerkers van het Europese Milieubureau in Kopenhagen keken raar op toen een hoge ambtenaar van de Europese Commissie zich opeens begon te bemoeien met hun jaarlijkse pers bericht over de zwemwaterkwaliteit in Europa. Normaal gesproken interesseert niemand zich daarvoor: 96 procent van alle wateren in de EU is hartstikke veilig om in te zwemmen.

Toch is dit ogenschijnlijk weinig betekenisvolle incident een goed voorbeeld van de panische controledrang die zich meester heeft gemaakt van de tweede Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen. Bang om de controle te verliezen, zet de Duitse politica kritische ambtenaren buitenspel. Zo is het steeds moeilijker geworden om bijvoorbeeld interne vergaderdocumenten of lobby informatie in te zien.

Angstcultuur

Belangrijke besluiten worden achter gesloten deuren genomen door topambtenaren en een klein kringetje vertrouwelingen. Vaak blijft het onduidelijk wiens belangen er nu precies gediend worden. Volgens de EU-Ombudsvrouw zou er zelfs sprake zijn van wanbeleid binnen de Europese Commissie. Ook Nick Aiossa, die leiding geeft aan het EU-kantoor van transparantiewaakhond Transparency International, maakt zich grote zorgen. “Er zijn naast zwemwater echt legio voorbeelden bekend van de onorthodoxe wijze waarop Von der Leyen zich met alles bemoeit. Van Trump verwacht je dat hij zich omringt met jaknikkers. Dat in Brussel ook zo’n angstcultuur is ontstaan, vind ik erg verontrustend.”

Spin in het web

Europese politiek is een spiegelpaleis waarbinnen je snel verdwaalt. Nationale en EU-belangen zijn verweven of met elkaar in tegenspraak. Politici van de 27 lidstaten, een goed georganiseerde bedrijfslobby, diplomaten en parlementsleden vechten allemaal om invloed. De onbetwiste spin in het Brusselse web is de Europese Commissie: het uitvoerende orgaan en dagelijkse bestuur van de EU. Voorzitter Von der Leyen regeert vanaf de dertiende verdieping van het massieve Berlaymontgebouw – vernoemd naar het nonnenklooster dat hier ooit lag – over de meer dan 30 duizend ambtenaren die in Brussel werken aan beleidsvoorstellen, richtlijnen en wetten die het leven van 450 miljoen EU-burgers in goede banen moeten leiden.

Door de jaren heen is het dagelijkse EU-bestuur veranderd van een technocratische commissie met beperkte bevoegdheden in een machtsspeler van formaat, vertelt Sophia Russack van de Brusselse denktank Centre for European Policy Studies. “Vroeger werden voorstellen meestal door ambtenaren en vakinhoudelijke experts geschreven. Al voor Von der Leyen zag je dat daar verandering in kwam. Er is steeds meer macht geconcentreerd aan de top van de piramide. Op zichzelf is dat geen slechte ontwikkeling, maar meer macht vereist ook meer transparantie. En dat is waar het nu misgaat.”

Prullenmand

Volgens de Commissie is er momenteel sprake van een “crisis” binnen “sleutelsectoren” van het Europese bedrijfsleven. Begrippen als “simplificatie” en “deregulering” bepalen de koers. Zoveel mogelijk regels schrappen moet de economie weer “concurrerender” maken met de VS en China. Nogal een merkwaardige verandering ten opzichte van een aantal jaar geleden. Tijdens haar eerste termijn als voorzitter stelde Von der Leyen nog de Green Deal voor: een ambitieus plan om de economie te verduurzamen.

Om effectief te kunnen dereguleren, gebruikt de Commissie spoedprocedures waarmee uiteenlopende groene wetten in sneltreintempo kunnen worden ontmanteld. De manier waarop dat gebeurt, leidt bij ambtenaren tot grote wrevel. “Met name bij medewerkers die veel kennis hebben over milieu en klimaat bestaat veel frustratie”, vertelt Nick van Transparency International. “Stel je voor dat je vier jaar lang hebt gewerkt aan een duurzaamheidswet die geprezen wordt in heel Europa. Vervolgens krijg je, zonder opgaaf van redenen, van bovenaf de instructie om je werk in de prullenmand te smijten. Dat is precies wat er nu gebeurt.”

De Commissie luistert naar de Duitse zware industrie en een machtige Amerikaanse lobbygroep van fossiele bedrijven

Bezwaren van grote Europese bedrijven als Nestlé, Ikea en Unilever – die inmiddels veel geld hebben geïnvesteerd in vergroening – werden door de Commissie grotendeels genegeerd. Naar wie de Commissie wel bleek te luisteren: de Duitse zware industrie en een machtige Amerikaanse lobbygroep van fossiele bedrijven. “De wens van de Commissie om de relatie met de VS goed te houden, was een belangrijke reden voor dit simplificatieoffensief,” vertelt Europarlementariër Lara Wolters (GroenLinks-PvdA). “Het enige lichtpuntje is dat Trump inmiddels zulke knotsgekke dingen roept dat het voor de Commissie steeds lastiger wordt om de Amerikaanse agenda te volgen.”

Anonieme bronnen

Om beter te begrijpen waarom de Commissie steeds weer lijkt te buigen voor druk vanuit de fossiele industrie, voerde ik de afgelopen maanden tientallen gesprekken met EU-ambtenaren, lobbyisten en leden van het Europarlement. Dat bleek lastiger gezegd dan gedaan: gedreven door controledrang sluit de Commissie steeds vaker de deuren.

“Ik acht de kans klein dat mij dat wordt toegestaan”, vertelt een welwillende Commissiemedewerker als ik hem bij de koffie vraag om een interview. “Alles moet tegenwoordig via de afdeling Woordvoering. De teugels zijn voor iedereen steeds strakker aangetrokken.” De woordvoerders, onder Von der Leyen teruggebracht tot slechts vijftien mensen, beantwoorden vragen eigenlijk alleen nog maar per email.

“Transitieplannen opleggen aan bedrijven zou zinloos zijn, omdat 1,5 graden opwarming niet meer haalbaar is”

Het gevolg is dat journalisten en maatschappelijke organisaties bijna helemaal afhankelijk zijn van anonieme bronnen of gelekte documenten om verslag te doen. “Misschien gelooft Von der Leyen écht dat we in een wereld leven die vraagt om snelle besluitvaardigheid”, zegt Nick. “Maar als je uit naam daarvan je eigen principes overboord zet, beschadig je het vertrouwen in de democratie juist.”

Onveilig klimaat

Ook binnen de Commissie wordt de druk steeds verder opgevoerd. De communicatie van medewerkers wordt streng gemonitord en afwijken van de koers die Von der Leyen en haar getrouwen hebben uitgestippeld, wordt niet langer getolereerd. Als ik vragen stel over de ontmanteling van groene wetgeving vertelt een ambtenaar die anoniem wil blijven: “Ons werd gezegd op te houden met argumenten over de klimaatimpact. Ook mochten we de juridische risico’s, die nu eenmaal samenhangen met het terugdraaien van het beleid, niet benoemen.”

Topambtenaren zouden grote druk hebben uitgeoefend op met name jonge en vrouwelijke medewerkers om hun standpunten bij te stellen. “Tijdens meetings zijn echt problematische dingen gezegd: transitieplannen opleggen aan bedrijven zou zinloos zijn omdat het beperken van de klimaatopwarming tot 1,5 graden toch niet meer haalbaar is”, zegt een doorgaans goed geïnformeerde lobbyist. “Dat is een-op-een wat de Amerikaanse fossiele lobby in Brussel ook roept.”

Gefrustreerd

Een bijkomend probleem is dat de Commissie intussen ook eenzijdig heeft besloten om veel interne communicatie te labelen als ‘kortdurend’. Ambtenaren hoeven hun e-mails niet meer te bewaren, die dus ook niet langer opgevraagd kunnen worden met een beroep op de Europese transparantieregels.
“Ik ben ondertussen gefrustreerd over iedereen in Brussel”, foetert Nick. “Alle instituties van de EU hebben hun eigen manier om maar niet aan de transparantieregels te hoeven voldoen. Officieel moet alle elektronische communicatie gewoon openbaar gemaakt worden. Wat de Commissie nu doet is zelf die regels herschrijven op grond van een onderbouwing die op zijn best dubieus is.”

Sophia van het Centre for European Policy Studies volgt al jaren nauwgezet hoe de Europese Commissie regeert en is niet verbaasd door de huidige ontwikkelingen: “De EU heeft zich ontwikkeld van een klein aantal landen dat een beperkt aantal dingen samen wilde gaan organiseren, naar een veel grotere gemeenschap die zich ook nog eens moet verhouden tot een snel veranderend geopolitiek landschap. De Commissie verandert met die omstandigheden mee.”

Maar een wereld waarin oude zekerheden niet meer gelden, de VS steeds vijandiger worden, het klimaatprobleem om mondiale samenwerking vraagt en nieuwe grootmachten als India of China een plek opeisen, schreeuwt juist om meer Europese samenwerking. Of het Brusselse spiegelpaleis zichzelf kan omturnen in een volwaardige democratie zal volgens Sophia dan ook afhangen van wat er de komende jaren gebeurt. “Von der Leyen denkt dat de EU sterk en geloofwaardig leiderschap nodig heeft, dat snel beslissingen kan nemen. Ze onderschat echter hoe slecht het gebrek aan transparantie en democratische inspraak afstraalt op Europese burgers. Als intern de experts al op een zijspoor worden gezet, blijft het een vraag wiens belangen er op dit moment precies gediend worden door de Europese Commissie.”