Op de Bildung Climate School van Ginie Servant-Miklos kijken Rotterdamse mbo-, hbo- en universitaire studenten samen het beest van de aanzwellende klimaatcatastrofe in de bek. Én ze versterken er hun levenslust. “Als je moet strijden voor overleving, kun je dat maar beter met veel vreugde doen!”
Ginie Servant-Miklos geeft les, doet onderzoek, schrijft, voert actie, is lid van de Club van Rome én won dit jaar de Duurzame Docent Verkiezing in de categorie hoger onderwijs. De jury roem de haar inzet voor “duurzaamheid als verweefde beweging, niet als afzonderlijk initiatief. (…) Ze bouwt bruggen tussen onderwijs en maatschappij.” In haar boek Pedagogies of Collapse (2024) beschrijft ze hoe je op een hoopvolle manier les kunt geven zonder de grote crises te negeren waarmee de mensheid te maken heeft. Dat brengt ze in de praktijk in de door haar opgerichte Bildung Climate School, waar ze ook directeur van is.
Daarnaast werkt ze voor de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences in Rotterdam. Ze is daar universitair hoofddocent bij het Department of Psychology, Education and Child Studies, een plek waar ze hinkstapsprongend terechtkwam. Opgeleid als politiek wetenschapper met mensenrechten als specialisatie werkte Ginie eerst voor diverse ngo’s in Azië en Afrika. Zo deed ze in Vietnam een project rondom de gevolgen van Agent Orange, het ontbladeringsmiddel dat in de Vietnam-oorlog was gebruikt. “Als oorlog eenmaal een feit is, ben je veel te laat. Dan zijn mensenrechten al met zo veel voeten getreden. Ik voelde: we moeten veel eerder beginnen, al in het onderwijs, en daar het gesprek over mensenrechten en de gevaren van indoctrinatie voeren.” Ze deed een PhD in onderwijspsychologie aan de Erasmus Universiteit en ging aan de slag als docent bij het University College, waar studenten een breed programma rond allerlei maatschappelijke vraagstukken volgen.
Harde feiten
Dat klimaatverandering helemaal niet in het curriculum zat – we schrijven 2013 – begon langzaam te knagen. “Eerst doordat ik in 2016 een dochter kreeg, waardoor ik bezorgder naar de toekomst ging kijken. Daarna door mijn postdoc duurzaam onderwijs aan de Deense Aalborg Universiteit. Daar moest ik de harde feiten over klimaatverandering echt onder ogen zien. Ik las rapporten over de ongelooflijke achteruitgang in biodiversiteit en maakte kennis met de collapsologie-beweging in Frankrijk, die onderzoek doet naar maatschappelijke ineenstorting als gevolg van klimatologische en ecologische chaos.”
Techno-magisch denken
Dat was het moment waarop Ginie zelf heel angstig werd. “Om me heen zeiden mijn collega’s van de Aalborgse Faculty of Engineering: ‘Maar we gaan dit technisch oplossen hoor.’ Het was de piek van de Elon Musk-jaren, en de docenten en studenten daar zaten geheel in dat frame van techno-magisch denken. Mij werd – helemaal toen we opeens de coronacrisis indoken – duidelijk: we hebben collectief last van een positive illusion bias. Ons brein kan gewoon niet bevatten hoe snel ons ‘normaal’ opeens kan veranderen. Ook de algehele klimaatineenstorting waar we op afstevenen, kunnen we niet bevatten. Terwijl: alles wat is opgeschreven in het beroemde Club van Rome-rapport gaat gewoon gebeuren. En we zijn er niet klaar voor.”
Anticiperende rouw
Voor Ginie was doorgaan alsof er niets aan de hand is niet meer mogelijk. “Hoezo meegaan in de ratrace van het zogenaamde goede leven onder het kapitalisme, met een huis, een kind, een auto, een PhD? Hoezo doorgaan met het gebruikelijke onderwijs? Er zijn geen docenten meer op een dode planeet hè, geen universiteiten, geen carrières. De enige relevante vraag is: hoe gaan we dit overleven? Omdat onderwijs mijn wereld is, en om iets te doen aan de klimaat depressie die ik inmiddels had, besloot ik: ik wil studenten goed gaan voorbereiden op wat komen gaat.”
Ze zette zich aan het schrijven van Pedagogies of Collapse – A hopeful education for the end of the world as we know it. Met ‘collapse’ doelt Ginie op ineenstorting op meerdere fronten: de teloorgang van de biosfeer en daaruit voortvloeiend een socio-economisch bankroet én geopolitieke desintegratie. In haar boek nodigt ze mensen in het onderwijsveld allereerst uit om te rouwen om de wereld die aan het instorten is. “Op een gezonde manier rouwen is een onontkoombaar onderdeel van leren in een tijd van crises”, schrijft ze in haar inleiding. “We zullen steeds soorten, mogelijkheden, verworvenheden blijven verliezen. Daar moeten we mee leren omgaan.”
“Hoogopgeleiden zullen het moeilijk krijgen, want die kunnen weinig met hun handen”
Diezelfde crises waar we om moeten rouwen, zijn in Ginies ogen echter ook een oproep tot actie. Een nieuwe toekomst – waarin we moeten leven met de ineenstorting van de wereld zoals we die kennen – bouwt zich namelijk niet als vanzelf op. En wie weet lukt het ons: een nieuw bestaan vormgeven dat niet gebaseerd is op het nastreven van eindeloze materiële groei, maar op “een expansie die ons als een ademhaling naar binnen trekt en weer naar buiten laat gaan, in een gereguleerde relatie met de biosfeer”, zoals Ginie het in haar boek beschrijft. De uitdaging voor onderwijzers is volgens haar om studenten kaders te geven waardoor ze “de moed vinden om los te laten wat niet meer kan zijn en strijden voor wat wel kan zijn”.
Klassenkloof
Ginie hield het niet bij schrijven alleen. Ze besloot ook daadwerkelijk te gaan bouwen aan een nieuwe vorm van onder wijs, die studenten de tools geeft om met de werkelijkheid van een klimaat catastrofe om te kunnen gaan. Dat werd de Bildung Climate School. “In Scandinavië en Azië had ik gezien hoe belangrijk het Bildungsideaal daar was in het onderwijs. Ook bij technische studies en opleidingen zoals geneeskunde draaide het niet alleen om het opdoen van kennis, maar ook om persoonlijke ontwikkeling en gemeenschapsvorming, en om culturele ontwikkeling op het gebied van kunst, muziek, dans. Superinspirerend.”
“Het is nu allemaal zo saai in de milieubeweging, zo puriteins”
Cruciaal was ook haar idee over de noodzaak om studenten van verschillende achtergronden samen te brengen. “Ik ben zelf afkomstig uit een Noord-Franse arbeidersfamilie. Armoe was troef, met een opa en oma die in een chemische fabriek en een katoenfabriek werkten. Toen ik in hogeropgeleide kringen ging verkeren, merkte ik hoe mensen uit hogere klassen geen enkele ervaring hebben met het dealen met harde werkelijkheden. Hoe het is om van weinig geld rond te moeten komen, gebrek te kennen, bang te zijn dat je tradities onder druk komen te staan. Veel studenten hadden nog nooit een havenarbeider gesproken. Voelden zich moreel verheven boven ‘klimaatontkennende PVV-stemmers’. Stortten zich vol in het jargon van de identiteitspolitiek. Ik voelde: zo gaan we het pleidooi voor klimaattransitie echt verliezen. Ik was in Amsterdam bij de Klimaatmars waar Greta Thunberg insinueerde dat je dom was als je de verbinding tussen Palestina en de klimaatcrisis niet begreep. Wat een supernaïef, supergeprivilegieerd, hoogopgeleid-bubbelverhaal! Zo veel mensen zeiden toen: ik ben klaar met de klimaatbeweging.”
Leren overleven
Met het bij elkaar brengen van studenten uit mbo, hbo en wo in de Bildung Climate School zet Ginie in op het omarmen van rauwe werkelijkheden en wat zij ‘imperfecte solidariteit’ noemt. “We moeten voorkomen dat klimaatactie iets voor linkse hoogopgeleiden wordt. Dat je je alleen druk mag maken over het klimaat als je ook de perfecte ally bent op het gebied van racial justice, transrechten, Palestina. Leer maar deals sluiten, andere opvattingen te tolereren om tot een gezamenlijk doel te komen.” Het mixen van studenten van verschillende opleidingstypen dient ook nog een ander belangrijk doel. “Hoogopgeleiden, met al hun theoretische kennis, zullen het moeilijk krijgen om de ineenstorting te overleven, want die kunnen weinig met hun handen. Terwijl de collapsologen ons leren: je moet eerst zorgen dat je overleeft, daarna kun je bloeien. Mbo’ers zijn een stuk beter uitgerust als het gaat om overleven. Meer dan de zoveelste McKinsey-consultant of international relations-specialist. Door opleidingsniveaus te mengen, kunnen al onze studenten de vaardigheden aanleren om te kunnen overleven bij ecologische, socio-economische en geopolitieke crises.”
Cuba en Iran
Dat dit bepaald geen denkbeeldige uitdaging is, laten recente ontwikkelingen volgens Ginie zien. “Zie hoe Cubanen aan het overleven zijn nu Trump ze afsneed van fossiele brandstoffen. Ook zullen we snel de gevolgen van de Iran-oorlog voor ons voedselsysteem voelen. Het tekort aan kunstmest zal door de blokkade van de Straat van Hormuz en de bombardementen op aardgasfaciliteiten rap nijpend worden. Terwijl we voor ons wereldwijde voedsel geheel afhankelijk zijn van die chemische voeding voor planten! Als dat soort technologie wegvalt, is het zaak dat we mensen hebben die weten hoe we ons moeten redden. Die iets weten van permacultuur, van zelf energie opwekken.”
Veerkracht
Voor de goede orde: apocalyptisch moeten we ons de instorting van onze wereld wat Ginie betreft niet voorstellen. “Het is niet het einde van de wereld, we gaan niet allemaal in één keer dood.” Behalve overleven en het onder ogen zien van de werkelijkheid, gaat het ook expliciet om zinvol en vreugdevol doorleven. “Het is zó belangrijk om er iets leuks van maken”, zegt Ginie, terwijl ze haar handen lachend in de lucht gooit. “Een joyful collapse is wat we nodig hebben. Dat doe je met kunst, door gemeenschapsvorming, samen koken, verhalen vertellen, muziek, door je mooi aan te kleden. Dat heb ik ook geleerd in Zimbabwe waar ik veel werkte met mijn stichting FairFight, die zelfverdedigingslessen en onderwijsbeurzen voor meisjes initieert. Daar treden mensen uitdagingen en narigheden tegemoet met in elk geval prachtige kleren aan, zingend en dansend. Ik heb daar zoveel geleerd over veerkracht. Hoe je leeft zonder stroom, of als de economie instort, zoals gebeurde na de coup tegen Mugabe. Dat kun je alleen het hoofd bieden door als gemeenschap samen de dansende schouders eronder te zetten. Mensen kunnen elkaar daar redden. Die ervaring heb ik meegenomen in het curriculum voor de Climate School.”
Veelzijdig curriculum
De Bildung Climate School is inmiddels aan z’n derde jaar bezig. Na een aantal extracurriculaire zomerschool-edities is het nu gelukt om er een voltijds 30-puntsvak van te maken. Daarvoor komen 30 à 45 studenten van Rotterdamse mbo-opleidingen, hogescholen en universiteit een half jaar lang drie dagen in de week bij elkaar in HefHouse, een buurtcentrum in Feijenoord, en lopen ze ook stage bij een lokaal bedrijf. Hun opleidingsachtergrond is zeer divers: ze studeren bijvoorbeeld voor doktersassistent of sportbegeleider, doen juridische dienstverlening, advertising, psychologie of bedrijfskunde.
“Ik wil studenten goed voorbereiden op wat komen gaat”
Het programma is net zo divers. De studenten krijgen wetenschappelijke kennis over duurzaamheid uit verschillende disciplines aangereikt, van de natuurwetenschappen tot filosofie. Ze volgen lessen bij gastdocenten op gebieden als psychotherapie, vechtsport, uitvoerende kunsten, ethiek en ondernemerschap. Ze leren koken, voedsel verbouwen, naaien en repareren. Ook creatief schrijven, schilderen, knutselen en improvisatietheater maken deel uit van het curriculum. Tegelijkertijd werken studenten samen met lokale bedrijven aan praktische vraagstukken op het gebied van duurzame transitie.
Empowerment
In 2025 ontwikkelden de studenten gezamenlijk een project rond het thema ‘duurzame mode’. Ze maakten nieuwe kledingstukken van tweedehands kleding en materialen, organiseerden een catwalk en een expo. “Het was zó’n feest. De studenten ervoeren: dit is community, dit is living hope. We kunnen niet alle problemen oplossen, maar wel íets doen op onze eigen manier. En dat is precies wat we beogen met de opleiding: empowerment vergroten. Studenten leren samenwerken met mensen van alle achtergronden, waarbij je ieders sterktes inzet, van theoretisch tot praktisch. Ieders veerkracht vergroten, zowel emotioneel als praktisch als cognitief. De uitdaging is je niet te laten verlammen door je eco-angst, maar deze als een productieve kracht in te zetten. Daar werken we aan bij de Bildung Climate School.”
Rock-’n-roll
Inmiddels is Ginie begonnen aan een nieuw schrijfproject. De werktitel: The left we need – Sex, drugs, rock-’n-roll and climate justice for all. “Ik wil de hele klimaattransitie rock-’n-roll maken. Het is nu allemaal zo ongelooflijk saai in de milieubeweging, zo puriteins. Als je een overlevingsstrijd moet voeren, kun je dat maar beter met veel vreugde doen. Zelf ben ik ook enorm voorstander van het gebruik van psychedelica als paddo’s, en van experimenteren met andere vormen van embodiment, van ademwerk tot BDSM. Volgens mij moeten we – altijd in een veilige omgeving met ervaren begeleiders – leren omgaan met verlies van controle, de kracht van practices of surrender inzetten. Bewustwording van het feit dat je geen controle hebt, en dat we de controle over het klimaat allang verloren zijn, helpt ons bij het leren meebewegen met wat op ons afkomt. Niet zoals de Musk-boys denken dat we wel overleven door ons brein te uploaden. Nee, juist onze menselijke sterfelijkheid en kwetsbaarheid omarmen, en tegelijkertijd proberen de klimaatverandering niet nog erger te maken. Dat is waar het onderwijs wereldwijd zich op zou moeten richten. Dat betekent ook: als docent zelf de waarheid onder ogen zien, daarna studenten de waarheid vertellen over wat er gebeurt in de wereld, en dan samen gaan werken aan vreugdevolle en betekenisvolle interventies. En zelf je eigen rock-’n-roll vinden!”
Recente reacties