Het gesuis van snelstromend water klinkt kalmerend in mijn oren. Tussen rotsen en bergwanden spetteren verkoelende watervallen. De geur van bloemen en planten kriebelt in mijn neus. Grotten liggen verscholen tussen dik groen. Hoog in een boom beweegt traag een luiaard. Zijn gekwelde oude-mannengezicht grijnst terwijl hij blaadjes eet. Kleurrijke vogels vliegen door de lucht, aapjes verstoppen zich in de bomen.
Hier geen smeltend asfalt onder de schoenzolen of de herrie van de eeuwige verkeersopstopping die Rio de Janeiro heet. Parque Nacional da Tijuca is een van de grootste stedelijke bossen ter wereld en doet je vergeten dat je in een miljoenenstad bent. Ik ben voor een reportage speciaal naar Brazilië gekomen om te leren over het levenslustige Braziliaanse antwoord op de Europese politiek van dood, maar leer al snel veel bij over natuurbehoud en herstel. Met zijn panoramische uitzichten en groene bergen zag Rio er halverwege de negentiende eeuw heel anders uit. Door intensieve koffie en suikerrietplantages waren de natuurlijke waterbronnen opgedroogd. Het Atlantische regenwoud werd vrijwel geheel vernietigd: vandaag de dag resteert nog maar 24 procent, waarvan slechts 12 procent oud bos. Dit had grote gevolgen, juist voor deze stad die – nota bene vernoemd naar een rivier – kampte met watertekorten en gekweld werd door ziekten. Tot keizer Dom Pedro II in 1861 het bevel gaf de bergen rond de stad te herbebossen. Terwijl uit gestrekte wouden overal ter wereld werden omgekapt, ging hij dwars tegen de tijdgeest in.
Onze groene dromen zijn voor anderen een nachtmerrie
Maar een milieuactivist is nog geen abolitionist. Zes tot slaaf gemaakten kregen onder leiding van majoor Manuel Gomes Archer de haast onmogelijke opdracht om zonder modern gereedschap 100.000 tot 150.000 bomen te planten én dat in dertien jaar tijd. Hun namen zijn bekend: Eleutério, Constantino, Manuel, Mateus, Leopoldo en Maria. Latere bronnen noemen nog vijf anderen. Voor de herbebossing van Rio werden bomen uit de hele wereld gehaald. Dat leverde een uniek park op met vegetatie uit Australië, Azië en het Indiase subcontinent. Door de jaren heen werden tal van succesvolle pogingen gedaan oorspronkelijke diersoorten te herintroduceren. Zo zijn twee maanden geleden nog blauwe ara’s in het park uitgezet.
Sinds het keizerlijke bevel uit 1861 heeft Rio de Janeiro niet stilgezeten. In de afgelopen decennia werden zo’n tien miljoen bomen en zaailingen geplant, tussen 2021 en 2023 alleen al 360 duizend. Maar als ik voor mijn reportage een van de bijna duizend favela’s bezoek, beland ik in een betonnen jungle. Trots wijst mijn gids Mario op de enige boom in favela Santa Marta: een met de muren van een krot verstrengelde avocado boom. Hier leven de nazaten van de tot slaaf gemaakten die de stad haar groen en drinkwater teruggaven. Terwijl massatoerisme en gentrificatie oprukken, kunnen zij geen kant op. Hoge muren scheiden hen van het door de overheid beschermde groen. De strijd om de kostbare vierkante meters van de stad wordt uitgevochten door bedrijven, hotels en Airbnb-bezitters.
Het doet me denken aan de hedendaagse groene beweging. Voor onze elektrische auto’s, zonnepanelen en windturbines werken moderne tot slaaf gemaakten en uitgebuite arbeiders zich letterlijk dood. In landen als de Democratische Republiek Congo, Zuid-Afrika, Gabon, Zimbabwe en Mozambique hebben de mannen, vrouwen en kinderen die de mijnen in worden gestuurd vaak zelf niet eens stroom. Zo zijn onze groene dromen voor anderen opnieuw een kleurloze nachtmerrie.
Om de stormen van deze tijd het hoofd te bieden werkt Mounir Samuel – geïnspireerd door het verhaal van de ark van Noach – aan een nieuwe, moderne ARC: een Actie Respons Comité. Dit burgerinitiatief wil mensen helpen om bewuster, sneller en collectiever te reageren op crises, oorlog en maatschappelijke veranderingen. Op Substack neemt hij de lezer wekelijks mee in zijn denken, en naar de uithoeken van de wereld waar hij leert van lokale gemeenschappen en inheemse bevolkingsgroepen. Reis mee op substack.com/@arcnewsletter (zonder betaalmuur).
Recente reacties