Milieudefensie voert deze herfst campagne tegen miljarden overheidssteun voor Tata Steel. Ondertussen wordt het bedrijf strafrechtelijk vervolgd, met in de frontlinie: advocate Bénédicte Ficq. Vijf jaar geleden deed zij aangifte namens ruim achthonderd omwonenden. “Wat de Siciliaanse maffia doet via bedreigingen, doet Tata door mensen te paaien.”
Jarenlang verdedigde ze vooral kopstukken uit de onderwereld. Inmiddels strijdt Bénédicte Ficq tegen misdaad die volgens haar “nog veel crimineler” is: vervuiling door de industrie. “Psychopaten met macht zitten niet alleen in de onderwereld”, constateert Bénédicte, “die zijn er ook in de politiek en in de industrie.” Op dit moment werkt ze aan drie grote zaken: Tata Steel, Chemours en Schiphol, alle drie namens de omwonenden. Naar Chemours doet het OM al 3 jaar onderzoek, Tata Steel is inmiddels door het OM gedagvaard. Bénédicte richt zich in haar zaken – anders dan Milieudefensie – niet op CO2-uitstoot maar op gezondheid, omdat het bewust opwarmen van de aarde niet is opgenomen in het Wetboek van Strafrecht maar het vervuilen van iemands leefomgeving wél. De zaken tegen Chemours en Tata draaien dan ook om de onrechtmatige uitstoot van schadelijke stoffen en de gezondheidsrisico’s daarvan.
Bij Schiphol koos ze een andere, juridisch inventieve route. Het strafrecht stelt het opzettelijk benadelen van iemands gezondheid gelijk aan mishandeling. Namens bijna duizend omwonenden deed Bénédicte in maart 2025 aangifte tegen de directies van Schiphol, KLM en Transavia én tegen de Nederlandse Staat als aandeelhouder, wegens mishandeling in de vorm van ‘structurele slaapverstoring door nachtelijk vliegtuiglawaai’.
Tijdens een telefonisch interview vertelt ze openhartig over wat haar drijft om juist dit soort zaken op te pakken, en waarom ze hoopt op een revolutie onder jongeren.
Je massa-aangifte tegen Tata Steel ging onder meer over het opzettelijk uitstoten van schadelijke stoffen. Dat klinkt alsof er bewust mensen ziek zijn gemaakt?
“Strafrechtelijk ligt dat genuanceerder. Tata Steel wil, zoals veel bedrijven, zoveel mogelijk omzet en winst maken. Maar het produceert staal op een manier die heel schadelijk is voor de leefomgeving, onder meer vanwege de zeer gevaarlijke, kankerverwekkende stoffen die vrijkomen tijdens het productieproces. De strafzaak gaat erover of de uitstoot wel past binnen de vergunningen die zijn verleend. Tata heeft vergunningen voor bepaalde uitstoot, maar de vraag is: overschrijden ze die? Dat gaat de strafrechter nu bepalen.”
Het OM deed daar de afgelopen jaren diepgravend onderzoek naar, en besloot tot vervolging over te gaan. Wat zegt dat?
“Het is een ernstig misdrijf om de leefomgeving ziekmakend te vervuilen, in het wetboek van strafrecht staat daar 12 tot 15 jaar gevangenisstraf voor. Het feit dat het OM heeft besloten hun onderzoek aan de strafrechter voor te leggen, is in die zin veelzeggend. Als Tata alles volgens de regels had gedaan, gedekt door vergunningen en inspanningen die ertoe hadden geleid dat er geen regelmatig voorkomende uitstootvoorvallen zouden plaatsvinden, zou het OM ongetwijfeld anders hebben besloten. Deze dagvaarding betekent in elk geval dat het OM ziet dat er niet-vergunde uitstoot plaatsvindt, die dus niet past bij wat is toegestaan.”
“Psychopaten met macht zitten niet alleen in de onderwereld”
De zaak komt op een gevoelig moment, want de staalfabrikant zit in de laatste fase van onderhandelingen over 2 miljard euro staatssteun, die nodig zou zijn om te vergroenen. Dat kan zelfs om 9 miljard extra gaan, zo blijkt uit recent onderzoek van Milieudefensie en SOMO. Het kabinet stelde het besluit over de miljardensubsidie onlangs uit tot maart 2027.
Hoe kijk jij daarnaar?
“Op dit moment wil ik de subsidie en de strafrechtelijke vervolging nog niet aan elkaar verbinden, omdat de strafrechter nog moet beoordelen of de gedragingen van Tata strafbaar zijn. Pas daarna kan ik me daarover vanuit mijn rol als advocaat uitlaten, maar dat neemt niet weg dat ik er een persoonlijke mening over heb.”
Wat vind je er persoonlijk van dan?
“Ik vind het heel ingewikkeld om de belasting die ik betaal aan een bedrijf te geven dat zijn installaties niet goed heeft onderhouden, waardoor er voortdurend uitstootincidenten plaatsvinden. Lang niets doen aan de vervuiling die je veroorzaakt, verontwaardiging, angst en stress en ziektes veroorzaken bij de omwonenden, geconfronteerd worden met procedures, vervolgens zeggen dat je wel wil maar het geld niet hebt, en je dan laten subsidiëren door de overheid: dat noem ik gewoon een verdienmodel.”
Is het moeilijker om een bedrijf strafrechtelijk aan te pakken als een overheid er miljarden in blijft steken?
“Dat zou ik kunnen onderbouwen als ik uitga van bepaalde aannames, die eerst door de rechter beoordeeld moeten worden. Maar dat hier een ingewikkeld, soms niet te doorgronden politiek spel wordt gespeeld, is duidelijk. We weten amper wat de grote bazen van Tata Steel in India intern bespreken, en hoe zich dat verhoudt tot de besprekingen bij Tata in Nederland. Maar je mag ervan uitgaan dat economische belangen leidend zijn. Dat geldt voor alle bedrijven in de fossiele industrie, de staalindustrie en de tabaksindustrie: die zijn allemaal bezig met het optimaliseren van winsten en het bedienen van hun aandeel houders. Dat zij zich primair zorgen maken om, en dus prioriteit leggen bij de gezondheid van omwonenden, kan ik me niet voorstellen. Dat is ook niet gebleken.”
De lobby van klimaat- en vervuilingszaken is extreem machtig. Bedrijven investeren fors in beïnvloeding, zowel in politiek als bij overheidsinstanties, merkte Bénédicte tijdens een eerdere zaak tegen de tabaksindustrie. “Je bent als advocaat eigenlijk continu bezig om dat boven water te krijgen”, vertelt ze, “omdat dit de manier is waarop dit soort bedrijven werken. Ze zaaien twijfels door wetenschappers naar voren te schuiven die zij zelf hebben betaald om zogenaamd wetenschappelijke artikelen te presenteren die hun belangen ondersteunen. Ze framen reclameachtige boodschappen die de publieke opinie beïnvloeden. En lobbyisten lopen zich helemaal suf bij de Europese parlementariërs om de wetgeving zo gunstig mogelijk voor hen in te richten.”
Zie je dat soort lobby- en beïnvloedingspraktijken ook bij Tata Steel?
“Absoluut, het gebeurt waar je bij staat. Tata organiseert bijvoorbeeld schaaktoernooien, het betaalt opleidingen voor kinderen van werknemers, zorgt voor mooie pensioenen, maar wel allemaal met een geheimhoudingsplicht eraan gekoppeld. Werkgelegenheidsbelangen worden benadrukt – feitelijk draait alles om het inpalmen van de omgeving, zorgen dat de ander niet tegen je is. Wat de Siciliaanse maffia doet via bedreigingen, doet Tata door mensen te paaien. Je spuugt niet in de hand van je broodheer.”
Je groeide grotendeels op in Zuid-Limburg. Een prachtig gebied, omringd door industrie: DSM, het Ruhrgebied, Luik. Ook niet echt een gezonde omgeving.
“Nee. En het probleem is dat je vervuiling niet ziet, je ademt die ongemerkt in. Dat is ook een van de punten waarvan ik hoop mensen bewust te maken. Als er een vliegtuig hoog boven je hoofd vliegt, zie je niet wat die uitstoot doet met het klimaat. Je ziet, voelt en ruikt het niet, maar ondertussen zijn de gevolgen enorm. Dat geldt ook voor Zuid-Limburg. Je denkt: wat een gezonde, prachtige omgeving, en dan blijkt dat totaal niet het geval te zijn. Toen ik aan de Tata-zaak begon, sprak ik met huisartsen uit vervuilde gebieden. Een van hen vertelde me dat hij bovengemiddeld veel patiënten met een zeldzame vorm van beenmergkanker had, allemaal patiënten die veel buiten waren. Hij was ervan overtuigd dat dat met de uitstoot van de industrie te maken had. Mijn moeder is precies daaraan overleden, ook zij was altijd buiten.”
Je verdedigde jarenlang kopstukken uit de onderwereld, maar toen je ruim 10 jaar geleden een zaak tegen vier grote tabaksfabrikanten aanspande, betekende dat een keerpunt. Hoe kwam dat?
“De misdadigheid van die industrie was voor mij een totale eyeopener. Door het bestuderen van interne bestanden zag ik hoe de tabaksindustrie strategieën inzet om mensen aan het roken te krijgen. Hoe ze frames inzetten waarmee mensen gekieteld worden om het product te gebruiken. En hoe onverschillig er naar de ernstige gevolgen wordt gekeken. Wat me vooral verbijsterde: hoe mensen op extreem hoge posities, die alles hebben, de meest doortrapte specialisten inhuren om zo veel mogelijk mensen aan het roken te helpen, terwijl ze weten dat gebruikers eraan sterven. In Nederland sterven elke week 385 mensen door sigaretten, dat is een vliegtuig vol. Ik noem die bestuurders niet voor niets psychopaten in maatpak.”
Hoe verhouden de zware criminelen zich tot de bestuurders van vervuilende bedrijven?
“De bestuurders zijn veel crimineler: ze zijn slimmer, hebben meer mogelijkheden, en ze plannen hun activiteiten structureel, planmatig, geraffineerd én met rugdekking van mensen met belangrijke posities in de bovenwereld. Neem de fossiele industrie. Die weet al sinds de jaren zeventig wat hun impact op klimaatverandering is, maar ze nemen bewust alle risico’s op de koop toe, alleen maar om geld te verdienen. Dat vind ik veel misdadiger dan een individu, vaak met mentale beperkingen, dat bij wijze van spreken door grote criminelen wordt ingezet om een moord te plegen. Ik noem de tabaksindustrie een criminele organisatie, maar de fossiele industrie – de Shells van deze wereld – heeft evenzeer recht op dit frame. Wat mij betreft zijn dat criminele organisaties in de bovenwereld die ongelooflijk goed verdienen en die compleet schijt hebben aan de belangen van weerloze mensen.”
“Dat hier een politiek spel wordt gespeeld, is duidelijk”
Je vindt het belangrijk dat bestuurders persoonlijk verantwoordelijk kunnen worden gehouden. Waarom is vervolging van Tata Steel of Chemours als rechtspersoon niet voldoende?
“Een industrie wordt altijd geleid door mensen. Het gaat om beslissingen van mensen op bestuursniveau: hoeveel investeren we in de veiligheid? Hoeveel in duurzaamheid? Het opleggen van boetes aan rechtspersonen is niet afschrikwekkend. Een bestuurder denkt dan: dat wordt betaald door het bedrijf en raakt mij niet persoonlijk. Terwijl een dreiging met gevangenisstraf – omdat je verantwoordelijk bent voor de slordige, onverschillige beslissingen die je genomen hebt – wel iets betekent. In Italië zijn recent elf leidinggevenden van chemie bedrijf Miteni veroordeeld tot celstraffen vanwege grootschalige vervuiling met PFAS. Kortom: het zou ontzettend slim en afschrikwekkend voor anderen zijn als het OM ook leidinggevenden zou vervolgen.”
Je staat dit jaar op #1 op de LinkedIn lawfluencers-lijst. Je schrijft daar vaak dat we ons niet uit het veld moeten laten slaan. Zie je wanhoop als bedreiging voor mensen om in actie te komen?
“Het is gewoon een heel beangstigende tijd, de wereld staat in brand. Ik ben 68, maar als je nog jong bent en aanschouwt hoe het klimaat verandert, vergt het de nodige moed om met die werkelijkheid om te gaan. Dus ja, ik denk wel dat wanhoop een bedreiging is. Ik voel die zelf ook weleens, maar ik wil de handdoek niet in de ring gooien. Bovendien heb ik zelf ook twee kinderen, dertigers. Die leven ook hun leven en manen me tot stilte als ik weer over ‘die klimaatellende’ begin. Als je jong bent wil je gewoon verliefd zijn, genieten, een weekendje naar Barcelona vliegen voor 25 euro. Je wil niet met dit soort deprimerende onderwerpen bezig zijn. Maar we hebben de tijd niet meer, het leven is in die zin niet meer zo gezellig.”
Deel je online daarom de meest verontrustende klimaatberichten over droogte, verdwijnende gletsjers, dood koraal en Nepal? Als een wake-upcall?
“Ja. Ik kan het niet naar mezelf verantwoorden als ik het gezellig zou houden. Ik weet ook wel dat het contraproductief zou kunnen werken, maar ik wil benoemen wat er aan de hand is. Recent plaatste ik een post over het college dat Gerrit Hiemstra bij Eva Jinek gaf over klimaatverandering. Dat is confronterend, maar hopelijk is het ook een aanmoediging om het anders te doen. Wat ik vooral hoop – en daarom werk ik vaak aan interviews mee – is dat er een revolutie onder jongeren ontstaat, en er nieuwe rolmodellen zullen opstaan. Dat zij hun volgersschare op social media oproepen om het anders te doen. Niet op de manier zoals wij oudjes dat willen, maar op hun eigen manier. Stel voor om dat weekendje vliegen naar Barcelona te skippen, maar een feestje te bouwen in de trein – ik noem maar wat. Eis dat de regering eindelijk forse maatregelen neemt en niet haar oren laat hangen naar industrieën en ouderen die willen doorgaan op de manier waarop ze altijd leefden.”
Tot slot: wat is jouw grootste hoop voor de toekomst?
“Het mooiste zou zijn dat beleidsmakers en wetgevers mondiaal de fossiele industrieën een halt toeroepen. Een rechter past de wet toe, vaak als het al is misgegaan, maar wetgevers en beleidsmakers kunnen ervoor zorgen dat het aan de voorkant moet gaan zoals zij hebben bepaald. Ik hoop op mondiale klimaatwetgeving waaraan alle landen zich moeten houden en waarvan niemand uitgezonderd is, want zonder de rest van de wereld komen we er niet.” Lachend: “Dat is wel een grote gedachte. Misschien even bellen met Trump.”