Samen met Sandra Ball de barricades op

Milieudefensie gaat dit najaar weer flink organizen. Wat is dat precies en wat kun je ermee bereiken? Sandra Ball stond in 2011 aan de wieg van de eerste organizing-campagne van Milieudefensie en werkte jarenlang als trainer. Nu gaat ze met pensioen en blikt ze terug op haar carrière. “Organizing is een vak, en dat kun je leren.”

Het duurt even voordat Sandra Ball tijd heeft voor een interview. Ook nu ze met pensioen is, zit haar agenda overvol. Een aantal trainingen van het Lowlander Project, een school voor organizing, wil ze nog goed afronden. Het oprichten van deze school, samen met collega en mede-organizer Job van den Assem, was een logische laatste stap in haar carrière. Naarmate de jaren vorderden, legde Sandra zich namelijk steeds meer toe op organizing, een campagne methode waar ze als jongvolwassene in de Verenigde Staten mee in aanraking kwam.

Is organizing typsich voor de VS?

“Het hoort bij de Angelsaksische traditie, Nederlanders zijn er minder mee bekend. Vroeger had je hier de zuilen waarvan de elites met elkaar onderhandelden, dat was bij uitstek een top-down model. Bovendien kent Nederland een verzorgingsstaat, het is minder hard nodig om voor jezelf te zorgen. In de VS, waar ik ben opgegroeid, moet je alles zelf doen. Daar weet iedereen die bezig is met sociale verandering, links én rechts, wat organizing is.”

Praat ons even bij. Wat is organizing?

“Heel in het kort: dat je samen met anderen opkomt voor je rechten. Je wilt iets veranderen maar er is sprake van een machtsverschil, dus je krijgt niet zomaar waar je om vraagt. Dan moet je dat afdwingen, en daarvoor moet je een beweging opbouwen. Als je echt iets wil veranderen, heb je zo veel mogelijk mensen nodig die dat samen met jou gaan doen. En dan bedoel ik niet dat die mensen gaan uitvoeren wat jij bedacht hebt; in mijn visie is een organisatie effectiever als je collectieve menskracht samenbrengt. Én als iedereen met hetzelfde bezig is. Dat doe je door campagnes op te bouwen rond één duidelijk doel, door relaties op te bouwen en een gemeenschap te vormen, en door leiderschap te ontwikkelen.”

Geef eens een voorbeeld?

“Zohran Mamdani (de vorig jaar verkozen burgemeester van New York City – red.)! Iedereen is nu wous van hem: waar komt die rijzende ster ineens vandaan? Maar vergis je niet: mensen zijn 5 jaar geleden al begonnen met langs de deuren gaan, een achterban opbouwen, structuren creëren. Met een helder doel: Mamdani verkozen krijgen. Een ander voorbeeld, en ik vind het naar om te zeggen: Forum voor Democratie. Ze hebben als politieke partij natuurlijk ook een helder doel: stemmen trekken. Ze organiseren trainingskampen, ze zijn een gemeenschap aan het vormen. En ze kweken leiderschap.”

Het heldere doel is cruciaal, begrijp ik.

“Zeker, neem bijvoorbeeld Extinction Rebellion. Zij hadden in het begin vijf thema’s, daar konden lokale groepen mee doen wat ze wilden. Er is ook toen enorm gewerkt aan leiderschap en het opbouwen van cohesie, maar uiteindelijk zit je toch met een soort lappendeken van kleine projecten. Toen besloten ze zich op één doel te focussen: fossiele subsidies. Met gezamenlijke activiteiten werd de druk opgebouwd, de demonstraties rondom de A12 begonnen. Elke keer werd het groter en sloten nieuwe mensen zich aan. Dat was zo veel effectiever! Ook voor de lokale groepen, die kwamen elkaar allemaal tegen op de A12. Maar het is heel moeilijk om dat vol te houden. Ik denk dat het besluit om er elke dag te gaan staan te hoog gegrepen was, ze konden de druk niet blijvend hoog houden. Er kwamen verkiezingen aan, waardoor een overwinning op de korte termijn minder haalbaar bleek. En in de aanloop naar die verkiezingen deed met Palestina en Gaza een splijtzwam zijn intrede in de klimaatbeweging.”

Zonder focus bouw je geen sterke beweging op, zeg jij. Maar was in dit geval het onvermogen om het ook over andere te dingen te hebben niet juist een probleem?

“Organizing betekent: de tijd nemen voor een goede strategie, daarover praten, mensen erin meenemen. Mensen moeten het in hun hart voelen, willen ze ergens hun tijd aan geven. En daarna moet je vasthouden aan je strategie. Als je die halverwege de rit verandert, wordt het erg lastig.

Wat betreft dit specifieke onderwerp: ik ben joods, ik ben erg anti-Israël en betrokken bij Gaza. Ik ben actief in beide bewegingen – klimaatbeweging en Palestina – en hoewel die twee enigszins met elkaar te maken hebben, hou ik ze persoonlijk liever apart. Het wordt heel ingewikkeld als je dat gaat mengen, het beeld naar buiten toe wordt onduidelijk. En de fase waarin de strijd zich bevindt, is anders. Wat het klimaat betreft was de acceptatie vrij hoog, bij Gaza was dat – hoe onrechtvaardig ook – juist heel laag.”

“Mensen moeten het in hun hart voelen, willen ze ergens hun tijd aan geven”

Voordat Sandra zo’n 6 jaar geleden het Lowlander Project begon, werkte ze 10 jaar bij Milieudefensie, onder andere als hoofd bewegingsopbouw. Milieudefensie was bij de oprichting een grassrootsorganisatie, net als de meeste partnerorganisaties in het internationale Friends of the Earth-netwerk. Naast een paar betaalde personeelsleden werden de campagnes gedragen door vrijwilligers. Later kwamen er meer fondsen en kon de organisatie groeien en professionaliseren, waarbij ook de manier van werken veranderde. “Er kwam meer nadruk te liggen op advocacy en lobby”, vertelt Sandra. “Dan wordt mobiliseren belangrijk, en dat is iets anders dan organizing. Als je lobbyt, doe je dat uit naam van anderen. Je moet dus kunnen laten zien namens wie je spreekt, en daarvoor moet je mobiliseren – met een petitie, facebooklikes, fondsenwerving. Zodat je kunt zeggen: we hebben zoveel leden en zoveel ondertekenaars, ik spreek namens al deze mensen.”

Maar Milieudefensie bleef een ‘met mensen’-organisatie, zegt Sandra: leden, donateurs, vrijwilligers en lokale groepen ondersteunen het werk. “Hoe precies, dat veranderde in de loop der jaren. In 2011 besloot men dat organizing een goede methode was om meer kracht op te bouwen, en ook dit jaar wordt er weer flink georganized voor de ING- campagne. Mijn grootste inzicht uit mijn tijd als hoofd bewegingsopbouw was: organizing is een vak, en dat kun je leren.”

Wat was de eerste organizing campagne bij Milieudefensie?

“De gezonde lucht-campagne. Dat bleek een goede paraplu waar veel werk onder geschaard kon worden. We gingen een achterban opbouwen en groepen ondersteunen, we werden issue owner. Dat is ook belangrijk bij organizing: je moet lang vasthouden aan één onderwerp. Je bent mensen aan het betrekken en dat kost tijd, zo maak je het ‘jouw’ onderwerp. Succesvol zijn wordt heel lastig als je van onderwerp naar onderwerp hopt. Dat is overigens makkelijker voor een organisatie die net begonnen is. Als je groot bent en je hebt verschillende thema’s, en je wil ze allemaal aandacht geven, dan wordt het moeilijk.

“Donald Pols had juist een heel sterk verhaal kunnen vertellen”

We hebben toen veel jonge vrijwilligers binnengehaald, die werden getraind in organizing-vaardigheden: hoe je een strategie maakt, hoe je relaties opbouwt, hoe je verhalen vertelt, hoe je structuren bouwt. Zodat ze voor ons goed werk konden doen maar ook omdat je ze daarmee empowered voor de rest van hun leven. Precies dat heb ik zien gebeuren: ik ben overal mensen tegengekomen die bij Milieudefensie hebben geleerd te organizen en dat daarna ergens anders gingen gebruiken. Toen ik zelf wegging bij Milieudefensie wilde ik heel Nederland aan het organizen krijgen. Eigenlijk hebben we organizing nu meer dan ooit nodig, er zijn zoveel crises. Die kunnen we pas oplossen als zoveel mogelijk mensen mee gaan doen.”

Een belangrijke vaardigheid is leiderschap, hoe ziet dat eruit bij organizing?

“Dat je in staat bent om een groep mensen hun gezamenlijke doel te laten realiseren in moeilijke tijden. Je zorgt dat er wordt samengewerkt, dat iedereen wordt gewaardeerd. En als dat niet goed gaat, doe je daar iets aan. Soms moet je voorop lopen, maar meestal moet je vooral veel luisteren. Je bent niet de baas, je bent er om mensen te ondersteunen. Dat betekent niet dat je de sterspelers naar voren schuift, maar dat je mensen coacht om besluiten te nemen die de hele groep vooruit helpen. Bij organizing wil je juist op veel plekken in de organisatie leiderschap hebben. Het kernteam dat de strategie bewaakt, moet leiderschap tonen, maar ook de werkgroep evenementen bijvoorbeeld.”

Campagnes kiezen vaak voor één woordvoerder. Een bekend gezicht is goed voor de herkenbaarheid van de organisatie en zo vergroot je je impact, is de gedachte.

“Dat kan. Ik denk zelf dat het goed is dat de mensen waar het om gaat zelf het woord leren voeren. Niet alleen de directeur, maar ook iemand in Groningen bijvoorbeeld, die last heeft van de gaswinning. Als je wil organizen, moet je groepen de ruimte bieden om hun eigen verhaal te vertellen. En ook met andere zaken ondersteunen: ruimtes beschikbaar stellen, materiaal, middelen. Maar dat is ingewikkeld als je vooral aan het mobiliseren bent. We hebben veel werk in Groningen gedaan, en dan stonden we niet nadrukkelijk met banners en logo in beeld.”

We hebben het gehad over het stellen van duidelijk doelen, de lange adem, leiderschap. Blijft over: het belang van relaties opbouwen.

“Dat doe je door met mensen in gesprek te gaan. Als organizer wil je mensen bij een onderwerp betrekken, en dan is het belangrijk om ook iets van jezelf te laten zien. Mensen willen weten dat jij er niet alleen bent omdat je daarvoor betaald wordt. Je vraagt mensen om dingen te doen die moeilijk zijn, als je laat zien dat jij ook twijfels hebt gehad, maakt dat het makkelijker voor hen. En zoals bij iedere relatie gaat het om vertrouwen. Je hoeft geen pijnlijk verhaal te vertellen, of alles bloot te geven, maar het moet wel authentiek zijn. Je moet laten zien waarom je doet wat je doet, waar de waarden die je hebt vandaan komen. Dat er ook voor jou iets op het spel staat.”

Wat liet jij als organizer van jezelf zien?

“Ik ben opgevoed door mijn moeder. Zij vluchtte als kind in de jaren ’30 vanuit Duitsland naar de VS. Ze geloofde heel erg dat ze op moest komen voor anderen, ze was altijd aan het teruggeven. Als ik klaagde over het gedrag van anderen vroeg ze: en wat heb jij gedaan? Dat heeft me enorm gevormd als kind. Pas later heb ik begrepen dat ze dat deed omdat ze moeilijk kon omgaan met survivors guilt. Ik heb er ook problemen door gekregen, want het werkt niet als je altijd meteen op de barricade springt, in je eentje. Pas bij Milieudefensie heb ik geleerd dat je eerst een gemeenschap moet creëren.”

“Succesvol zijn wordt lastig als je van onderwerp naar onderwerp hopt”

Dus je persoonlijke verhaal hoeft niet over milieu te gaan, als je gaat organizen in de milieubeweging?

“Welnee, het gaat om onrecht. Ik weet wat onrecht met mij heeft gedaan als kind, dat kan ik koppelen aan Shell in Nigeria bijvoorbeeld. De levensstandaard die we hebben dankzij de onderdrukking van mensen in andere landen, waar we nog altijd olie en mineralen weghalen. Dat beweegt mij omdat het heel dicht bij mijn besef van onrecht komt. Dát verhaal, over je besef van onrecht, moet authentiek zijn. Want wat je zegt is een afspiegeling van wie je bent. Als dan achteraf, zoals bij Donald Pols, blijkt dat dat verhaal niet is wat het leek…”

Dan beschaam je het vertrouwen. Veel mensen zijn ook teleurgesteld, maar vinden ook dat een mens fouten mag maken. Iedereen verdient toch een tweede kans?

“Daar wil ik wel iets persoonlijks over vertellen. Toen ik bij Milieudefensie solliciteerde, stond er één baan niet op mijn cv. Ik was ooit een jaar politiek secretaris van het Palestina Komitee, een in 1969 opgerichte actiegroep. Nu is dat niet meer zo problematisch, in mijn kringen is het zelfs interessant dat ik daar heb gewerkt. Maar toen was het een veel meer omstreden, linkse club.”

Dus jij hebt je linkse verleden een beetje verzwegen?

“Ja. Ik heb altijd verteld dat ik voor Palestina heb gewerkt, dat heb ik op meerdere plekken gedaan, maar niet bij het Komitee. Bij Donald ligt het precies andersom: hij heeft iets gedaan wat juist níét meer kan. En wat de laatste tijd, sinds de opkomst van extreem rechts, veel bedreigender is geworden. Ik denk dat zijn verhaal een heel andere lading had gehad als hij het in 2018 bij zijn aanstelling had verteld. Vanuit organizing-perspectief had hij juist een heel sterk verhaal kunnen vertellen! Over zijn jeugd en hoe hij is opgevoed, wat hij gedaan heeft, en dan de weg die hij heeft afgelegd om te zien dat het anders moest. Dat was een heel krachtig verhaal geweest voor ons allemaal. Dat je van zo ver kan komen en zo anders kunt gaan denken, dat is kracht in een mens. Het is zonde dat dat nooit gebeurd is.”

Nog even over de rechtszaak tegen Shell Nigeria. Dat was een zaak van zeer lange adem, mensen uit de Nigerdelta voerden het woord. Was het ook organizing?

“Er is toen zeker nauw samengewerkt met mensen in Nigeria. Nu wordt er door bijvoorbeeld onze Friends of the Earth-partners in Mozambique en Indonesië georganized. Wat wij kunnen doen is vooral: hier mobiliseren om de activisten en gemeenschappen daar te onder steunen. Dat werkt eigenlijk hetzelfde als ik daarnet schetste bij Groningen: sterke organisaties met veel middelen moeten ruimte en ondersteuning bieden aan organisaties die dat nodig hebben. De meeste uitstoot van Shell vindt niet in Nederland plaats, maar in andere landen. Campagnes aldaar zijn dus ook voor ons belangrijk. Als we echt verandering willen, een eerlijke transitie en klimaatrechtvaardigheid, dan moeten we dat samen met het Friends of the Earth- netwerk doen. Dat kun je niet alleen. Of in de woorden van Milieudefensie: samen zijn we sterker.”