Ken je die van die planeet waar ze dinoresten opstookten voor een handjevol miljardairs? Schrijver en activist Marthe van Bronkhorst pleit voor humor als wapen in de klimaatstrijd. De klimaatbeweging moet grappiger worden, vindt ze. En ze laat ook zien hoe.
“De ecologische beweging was altijd al populair bij hippies”, aldus de voice-over in Cunk on Earth, “maar die negeerden we, vanwege hun kleding, en omdat ze te stoned waren om een coherent punt te maken. Toen begonnen wetenschappers zich zorgen te maken over de staat van de planeet. Om niet verward te worden met hippies, droegen ze schone witte jassen en brillen om hun waarschuwingen over te brengen. Maar hen negeerden we ook, want ze zagen eruit als nerds.”
Imagoprobleem
Nu kun je zeggen: dat is helemaal geen echte documentaire over de geschiedenis van de klimaatbeweging die ik hierboven citeer, dit is Philomena Cunk, een typetje van comedian Diane Morgan. En dan zal ik je zeggen: klopt. Maar satire of niet, ze slaat de spijker op z’n kop. De klimaatbeweging is vatbaar voor imagoproblemen, grofweg te verdelen in twee uitersten: de klimaatbeweging is 1) te raar en/of 2) te saai. Komt je actiegroep te alternatief over, is die hippie-achtig – of in het Telegraafs “een club vol gekkies” – dan kampt je beweging met een gebrek aan erkenning van media en gezaghebbende instanties. Is je actiegroep te saai en gezapig, dan is er nog steeds een gebrek aan erkenning van media en gezaghebbende instanties, zelfs al heb je wetenschappers aan je zij.
Kortom, de klimaatbeweging heeft iets nodig dat niet te negeren is en aanstekelijk werkt. Iets waardoor iedereen – je frequent flyende schoonouders, de kapper, caissière en zelfs oom Theo die op elk familiefestijn de volledige veestapel op de barbecue gooit – ja iederéén denkt: daar wil ik bij horen. En wat is aanstekelijker dan lachen? We hebben humor nodig. Plezier. Memes. Satire. Hoe laat is het? Hilariteit!
Waarom humor?
De belangrijkste vraag is eigenlijk: waarom niet? We staan al op die vulkaan, laten we dan tenminste dansen. We hebben in deze klimaatstrijd niets te verliezen. Maar we hebben een wereld te winnen.
Laten we eerlijk zijn, als de klimaatbeweging een kind zou zijn, dan was het niet bepaald het populairste jongetje van de klas. Wel het irritantste. Dag in dag uit preekt Ecoboy tegen de klas over gletsjers, massa-extincties en zijn andere special interests. Ook gooit-ie soms met soep. Als je vraagt waarom, zegt hij: “Burgerlijke ongehoorzaamheid! Met vriendelijk vragen krijg ik niks voor elkaar.” Maar de laatste keer dat burgerlijke ongehoorzaamheidsacties grote politieke overwinningen boekten, was in andere tijden. De tijden van afgeplakte urinoirs door de Dolle Mina’s en sit-ins voor fietspaden: tijden vóór de opkomst van een vijandig medialandschap vol schreeuwers die Ecoboy doen ondersneeuwen (pun intended).
In déze tijd wordt Ecoboy niet eens uitgenodigd voor een seat at the table bij de Grote Jongens op school, die samen alles bepalen. De Grote Jongens stappen juist uit klimaatakkoorden en versoepelen fossiel beleid. De rest van de klas meekrijgen, oftewel een kritieke massa opbouwen om tot een kantelpunt te komen, is cruciaal. Als een beweging steun heeft van een bepaald percentage van de bevolking, grofweg tussen de 10 en 20 procent, dan zullen, volgens de tippingpoint-theorie, de overige mensen inschatten dat het een zeer breed gedragen standpunt is – zelfs als dat eigenlijk nog niet zo is – en zich willen aanpassen. Zo ging dat ook met ideeën over vrouwenkiesrecht of, recenter, extreemrechts gedachte goed over asiel. Zo worden ideeën uiteindelijk mainstream. Populair, om maar even bij die schoolmetafoor te blijven. En populair word je als je geliefd bent, of gevreesd.
Populariteitsstrijd
Maar het omgekeerde is aan de hand. In theorie is de steun voor Ecoboy en zijn klimaatbeweging groot, zo peilde EenVandaag (meer dan 50 procent van de bevolking geeft aan het eens te zijn met een CO2-reductieplan). Maar in praktijk leidt dit niet tot beleid. Dat komt doordat de Grote Jongens iedereen succesvol hebben wijsgemaakt dat normale klasgenootjes voor de eco-transitie moeten betalen. Hoe meer acties de klimaatbeweging doet, hoe mínder geneigd de krant is om erover te schrijven, schreef de hoofdredacteur van Dagblad van het Noorden in mei. De klimaatbeweging is de populariteitsstrijd niet aan het winnen: ze wordt niet geliefd én niet gevreesd, de reactie die de klimaat beweging oproept is eerder irritatie of ‘een diepe zucht’, aldus genoemde hoofdredacteur. Het argument dat ‘irritante acties helpen om het onderwerp op de agenda zetten’, is achterhaald. De klimaatproblematiek ís bekend. Maar wat een nieuws consument steeds zíét, zijn de klimaatactivisten (in negatieve context). De vervuilers, de Grote Jongens, blijven veilig buiten zicht. De volkswoede richt zich dus op activisten: de boodschappers.
De klimaatbeweging is nu dat jongetje in de klas dat wordt gepest, online en offline: bekogeld, aangereden, genegeerd, uitgelachen. Van zijn spierkracht moet-ie het niet hebben: het is een geweldloze beweging.
Hofnarren
Dus wat nu? Wie niet sterk is, moet grappig zijn. Maar moeten we dan de hele dag lopen grollen voor publieke steun? Pleasen? Moeten wij als hofnarren de boodschap met fluwelen hand schoentjes brengen aan Aholdbaas Frans Muller, Shellman Frans Everts, KLM-CEO Marjan Rintel en die andere zonnekoninkjes? Welnee. Een hofnar wordt door de macht getolereerd omdat hij ongeváárlijk is. Een actiebeweging is grappig én gevaarlijk. Humor kan aanvallend zijn – denk aan lichtprojecties in de openbare ruimte van LED by Donkeys, zoals de projectie op het Teslahoofdkantoor in Berlijn van Elon Musk die de nazigroet brengt – of juist ontwapenend – een snoezig kinderprotestbordje met spelfout. Humor kunnen we op zoveel manieren inzetten.
Hoe dan?, denk je nu. En: Had iemand maar tips! Zette iemand maar drie soorten humor in de klimaatbeweging op een rijtje, in een soort activistische humorstijlgids. Geen nood. Komt-ie:
Humor in de klimaatbeweging: the good, the bad and the cringe
Humor in de protestbeweging is op te delen in drie categorieën: een goede grap, een niet zo goede grap, en géén grap, maar onbedoeld grappig (cringe). Aan het einde van dit stuk herken en beheers jij ze alle drie. We nemen Greta Thunberg als leidraad.
1 The cringe:
je actie is niet of alleen onbedoeld grappig
Welke klimaatacties heb jij onlangs voorbij zien komen? En welke emótie kwam daaruit naar voren? Het zal je misschien opvallen dat veel messaging behoorlijk serieus is. En verontwaardigd. Denk aan Greta Thunbergs How Dare You?–speech bij de Verenigde Naties in 2019. Of aan de XR-rebellen bij een bloemencorso in april, met slogans als ‘BLOEMEN GIFTIG!’ Beide mooie acties, die toch het mikpunt werden van memes en spotternij. Hoe kan dat?
Het zit ’m in de verontwaardiging, een emotie die een moreel beroep doet op de ander: voel met mij mee, help dit onrecht bestrijden! Je brengt jezelf daarmee in een kwetsbare positie en maakt die ander onbedoeld machtig. Dat maakt je een doelwit voor types die naar beneden willen trappen. Er wordt wel gelachen, maar óm jou. Je bent meme van de dag op Dumpert, je straatinterview gaat viraal om verkeerde redenen, je bent, kortom, cringe.
TIP: Wat doe je als je per ongeluk cringe bent geweest? Denk gewoon: what would Greta do? Heeft die zich zitten schamen na haar VN-speech? Is die in een hoekje gekropen? Welnee. Er is maar één weg voorwaarts: own it. De macht die de tegenstander over jou heeft is jouw schaamte, en dat moet je de ander niet gunnen. Deel dat cringe filmpje, maak er nóg één, dan is er niks meer aan. Je bent cringe, maar je bent vrij.
2 The bad:
je maakt een niet-supergoede grap
Slechte grappen bestaan niet, wat mij betreft, behalve wanneer iemand naar beneden trapt (gelukkig vind ik dat dan ook zelden grappig). Maar, dat gezegd hebbende, een grap kan wel een tikkeltje… oubóllig zijn. Wat op oma’s verjaardag een dijenkletser is, werkt misschien niet tegenover de CEO van Ahold. Wij van de klimaatbeweging blinken nogal uit in zelfspot: carnavaleske outfits (Haha, naakt! De varkens-onesie! De zwemband voor het waterkanon op de A12!) en woordspelingen (Hé ING, stop je fossiele verslavING!). Het is allemaal veel gekkigheid en zelf satire, en weinig aanvallend.
TIP: Wees aanvallend, bespot leiders, doe aan naming and shaming. Vergeet niet dat je klimaatactie draait om druk uitoefenen en de juiste schuldigen aanwijzen. Heb je toch per ongeluk een suffe grap gemaakt? Denk aan wat Greta zou doen: die is ook niet altijd serieus, laatst deed ze nog een dansje met Francesca Albanese. Wees blij dat er in ieder geval wat te lachen viel, dat je lol hebt gemaakt.
3 The good:
een grappige klimaatactie
Gelukkig zijn er vele fantastische voorbeelden van grappige klimaat acties, die schoppen naar boven en solidair zijn naar onder. Het ingrediënt voor een goede grap is meest al: een bizar persoon in een normale situatie, of een normaal persoon in een bizarre situatie.
Actiegroep Climate Defiance infiltreert rijkeluisdiners, of schudt, verkleed als Satan, de hand van miljonairs op straat: ‘Wij kennen elkaar!’ Milieudefensie zette een levensgroot ‘hamsterrad van fortuin’ op de stoep voor de Ahold-aandeelhouders vergadering. Rende je in dat rad, dan vlogen er biljetten richting een koker ‘aandeelhouders’. Kunstenaar PinoPotato verkoos met Greenpeace de Waterstaat-PVV’er Barry Madlener tot ‘Oliebol van het jaar’. Muzikant Woody Grooves kaart dierenleed aan in schandalig optimistische bangers. En instagramaccount Earthly Education laat je kijken naar de schoonheid van de aarde en de gekte van ons 24-uurskapitalisme.
Humor kan de wereld veranderen. Denk nog eenmaal aan Greta toen Andrew Tate haar kwam bespotten met haar klimaatactivisme. “Wil je mijn auto’s zien?” tweette Tate, of zoiets. “Yes,” tweette Greta, “please do enlighten me. Email me at smalldick energy@getalife.com.” Mede door de foto die Tate hierop stuurde, waarop zijn locatie traceerbaar was, werd hij opgepakt voor mensenhandel. Wat zag de wereld er toen eventjes mooi uit.
Marthe van Bronkhorst is psycholoog en schrijver en deed onderzoek naar hoe we emotionele boodschappen onthouden. Ze maakt een politieke podcast voor Radio Kookpunt en geeft politieke workshops.
Recente reacties