“Mensen doen alles om olie- en gasvelden te stoppen”

Boliviaanse grassrootsbewegingen bewijzen dat verzet tegen olie- en gaswinning wel degelijk effect kan hebben. Ze wisten gasprojecten in een beschermd natuurgebied te blokkeren en kregen internationaal erkenning. “De fossiele industrie eist wereldwijd slachtoffers, het is enorm belangrijk dat we daar samen tegen opstaan. Daarom heeft Milieudefensie deze activisten gesteund.” Toch komt aan dat partnerschap nu een eind.

Bolivia herbergt een bijzondere verzameling ecosystemen. Behalve het Amazonewoud tref je er het Andesgebergte en zogenaamde wetlands, draslanden op de grens tussen land en water. Samen spelen deze gebieden een cruciale rol in de watervoorziening, CO₂-opslag en klimaatregulatie. Niet alleen voor Bolivia, maar voor heel Zuid-Amerika. Het beschermen van die natuurlijke landschappen is van groot belang voor biodiversiteit en klimaatstabiliteit.

Juist in die ecologisch kwetsbare gebieden heeft de Boliviaanse overheid de afgelopen jaren steeds meer aangedrongen op olie- en gaswinning. De gasinkomsten, waar Bolivia sterk van afhankelijk is, zijn door gebrek aan investeringen drastisch afgenomen. Bolivia is al jaren in de greep van een economische crisis, inclusief stijgende prijzen en de bijbehorende sociale onrust. De druk om de inkomsten weer op te krikken, is groot.

Blokkade

Ook het Tariquía-natuurpark wordt bedreigd door fossiele brandstofwinning. Het park ligt in het Boliviaanse Tucumánwoud: een subtropisch gebied met nevel wouden, grote biodiversiteit en veel soorten die alleen daar voorkomen. Het is dan ook een wettelijk beschermd natuurgebied. Toch werden in 2018 olie- en gasconcessies verleend aan het Boliviaanse staatsbedrijf YPFB en de Braziliaanse gigant Petrobras. Plaatselijke gemeenschappen kwamen onmiddellijk in actie en wisten de exploratie- activiteiten te verhinderen.

Overheid en bedrijven zijn in Bolivia wettelijk verplicht om gemeenschappen van tevoren te consulteren. Aan die voorwaarde was bij de olie- en gasconcessies niet voldaan, vonden de activisten. In 2019 blokkeerden zij met massale protesten de toegang van Petrobras tot gemeenschapsgrond in Chiquiacá, Tariquía. En niet één, maar twee keer. Waarom? “Omdat dit ons leven is”, zegt Chiquiacá-activiste Zoraya Varas. In de woorden van een mede-activiste: “Dit is waar ik woon. Als ze het water dat ik gebruik afpakken, of de lucht die ik inadem, waar moet ik dan wonen?”

Nog nooit vertoond

Het succes van de Tariquía-blokkade was een unicum. “Bij een bedrijf met zo veel macht was zoiets was nog nooit vertoond!”, zegt Jorge Campanini, vertegenwoordiger van het Boliviaanse Centrum voor Documentatie en Informatie (CEDIB). CEDIB doet onderzoek naar de winning van fossiele brandstoffen en onder steunt mensenrechtenverdedigers – bewoners, boerenorganisaties, activisten en inheemse leiders – in hun campagnes voor milieubescherming.

CEDIB, een partnerorganisatie van Milieudefensie, houdt kantoor in Cochabamba. De stad vormt een toegangspoort tot afgelegen, ecologisch belangrijke bos- en berggebieden, waaronder het Tariquía- natuurpark. Tariquía groeide uit tot een van de meest spraakmakende milieuconflicten van het land. Eind 2023 zette de Boliviaanse overheid de plannen voor gasexploratie in Tariquía opnieuw in gang. Toen de bedrijven in oktober 2024 voor de derde keer probeerden de gemeenschapsgrond in Chiquiacá te betreden, werden 29 activisten strafrechtelijk vervolgd door YPFB en Petrobras voor belemmering van openbare werken.

Hoorzitting

Deze criminalisering – het opzettelijk gebruiken van valse strafrechtelijke aanklachten – van 29 milieuactivisten trok internationaal de aandacht. CEDIB verleende onmiddellijk juridische bijstand en zorgde ervoor dat de zaak werd behandeld tijdens een hoorzitting van de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Mensenrechten (IACHR), een invloedrijk regionaal orgaan. “We hebben die hoorzitting eind 2024 aangevraagd”, vertelt Jorge, “en in maart 2025 was het al zover. Er was dus niet gek veel tijd om ons voor te bereiden. We hebben snel een bewustwordingscampagne opgezet om media en publiek te informeren. De bewoners werkten hun ideeën uit en kozen een woordvoerder. Vanuit de stad Tariquía – de hoorzitting was virtueel – maakten ze gezamenlijk hun eisen kenbaar.”

De hoorzitting was des te specialer omdat ook de Nationale Ombudsman en een vertegenwoordiger van de speciale VN-rapporteur voor mensenrechten en milieu aanwezig waren. De aanklachten van de fossiele bedrijven tegen de activisten werden door beiden publiekelijk veroordeeld. “Ze stelden dat de winningsactiviteiten in Bolivia zich nog altijd uitbreiden. Protesten van milieuactivisten worden stelselmatig met geweld beantwoord, terwijl Bolivia het Escazú-akkoord (een regionaal akkoord van Latijns-Amerikaanse landen ter bescherming van mensenrechtenverdedigers – red.) heeft geratificeerd. Ook ontbreekt het recht op voorafgaande consultatie en toegang tot milieu-informatie. Ze bevestigden dus dat mensen die het milieu verdedigen, worden gecriminaliseerd”, zegt Jorge. “Die verklaring was een enorme morele steun voor de leiders en activisten die werden aangeklaagd.”

Met gevaar voor eigen leven

Boliviaanse milieuactivisten krijgen te maken met verschillende vormen van geweld. Behalve een desinformatiecampagne van de overheid en een gebrekkig overlegproces met plaatselijke gemeenschappen, is er sprake van intimidatie, vervolging, bedreigingen en fysieke aanvallen. Zo werd een van de protest kampen door tweehonderd politieagenten gewelddadig uiteen gedreven.

Dat de Nationale Ombudsman en de VN-rapporteur het geweld tegen gemeenschappen en mensenrechtenverdedigers expliciet veroordeelden, overtrof ieders verwachtingen. Het is lastig om vanuit Nederland te begrijpen hoe groot de impact ervan was, vertelt Wilco van Bokhorst, programmacoördinator bij Milieudefensie. “De realiteit is daar zo anders dan hier. Mensen zetten zich dagelijks in, met gevaar voor eigen leven. Ze worden bedreigd, vermoord, verkracht. Vooral vrouwen zijn het mikpunt van geweld. En toch doen ze alles om die olie- en gasvelden maar te stoppen.”

“De verklaring van de Ombudsman en de VN-rapporteur was een enorme morele steun”

Wilco werkte de afgelopen jaren voor het door de Nederlandse overheid gefinancierde Fair, Green and Global Alliance (FGG) programma. “Milieudefensie wilde nieuwe olie- en gasvelden bestrijden, wereldwijd, dus ook in Latijns-Amerika. Bij het hoger beroep van onze Shellzaak oordeelde de rechter dat het inzetten op nieuwe olie- en gasvelden ‘op gespannen voet’ staat met de klimaatdoelen, maar dat kwam al eerder uit ons eigen onderzoek naar voren.” Onder de paraplu van FGG werd aansluiting gezocht bij Oil Watch Latin America, een regionaal samenwerkingsverband van grassrootsorganisaties, waar ook CEDIB deel van uitmaakt. “We voeren niet alleen in Nederland een gevecht tegen de fossiele industrie. Het beleid van die industrie eist wereldwijd slachtoffers en mensen verzetten zich daartegen. Het is enorm belangrijk dat we daar samen tegen opstaan. Dat is waarom we deze activisten via CEDIB hebben gesteund.”

‘Domme vrouwen’

Alex Villca Limaco is woordvoerder van CONTIOCAP, Nationale Coördinatie voor de Verdediging van Inheemse, Boeren- en Beschermde Gebieden in Bolivia. CONTIOCAP is een vrijwilligersorganisatie die lokaal verzet in het hele land leidt en wordt ondersteund door CEDIB. Gezamenlijk vroegen zij de IACHR-hoorzitting aan. “Zelfs als er in Bolivia geen moorden of verdwijningen van activisten zijn, is het geweld overal aanwezig”, vertelt Alex. “Een van de meest voorkomende vormen is de stigmatisering van mensen die het durven op te nemen tegen de politieke en economische machthebbers. Veel van deze mensen kregen ook binnen hun eigen familie met spanningen te maken. We zijn tot in onze eigen huizen verdeeld geraakt.”

Van de CONTIOCAP-leden is 80 procent vrouw, vooral zij worden geraakt door bedreigingen en geweld binnen hun eigen huis. Ruth Alipaz Cuqui is medeoprichter van CONTIOCAP en een inheemse leider uit het Boliviaanse Amazonegebied. Binnen gemeenschappen en families wordt geprobeerd om vrouwen het zwijgen op te leggen, vertelt Ruth. “Tijdens bijeenkomsten in de gemeenschap oefenen mannen druk uit op hun vrouwen om hun strijd te staken. Ze worden ‘domme vrouwen’ genoemd omdat ze de mooie beloftes van de bedrijven niet geloven. Ze lijden onder huiselijk geweld.”

Tariquía-activist Paula Gareca was een van hen. Nadat er smadelijke geruchten over haar waren verspreid – ze zou minnaars hebben – werd zij door haar echtgenoot mishandeld. Hij eiste dat ze haar activisme zou staken. Na een jaar kon Paula met hulp van een plaatselijke organisatie elders terecht en kwam er een eind aan de gewelddadigheden. Mede-activist Zoraya Varas kreeg te horen, eerst op Facebook en daarna per telefoon: “Bemoei je er niet mee, we weten waar je dochter naar school gaat.” Ook Ruth zelf ontkwam niet aan intimidatie. “Ik werd door mijnwerkers bedreigd met dynamiet. Vrouwen worden voortdurend bedreigd met verkrachting of met de waarschuwing dat hun dochters de prijs zullen betalen voor wat ze doen.”

Systematische data

Documentatie- en informatiecentrum CEDIB heeft in totaal 53 aanvallen op activisten gedocumenteerd die verband houden met het conflict in Tariquía. Samen met CONTIOCAP wordt gewerkt aan het documenteren van aanvallen in het hele land. “Voordat CONTIOCAP werd opgericht, wist niemand van de aanvallen op milieuactivisten in Bolivia”, zegt woordvoerder Alex Villca Limaco. “De afgelopen jaren hebben beide organisaties zich ingezet om deze schendingen systematisch te documenteren. Nu hebben we min of meer een algemeen beeld van wat er gebeurt. Maar er is nog veel werk aan de winkel om deze informatie actueel te houden. Zonder informatie en documentatie is het erg moeilijk om deze machtige belangen te bestrijden.”

Mede-oprichter Ruth onderstreept het belang van gedegen documentatie en betrouwbare partnerschappen. “We zijn een samenwerking met CEDIB aangegaan omdat we de manier waarop ze ons begeleiden waarderen. Ze zijn niet paternalistisch en buiten ons niet uit voor hun eigen gewin. En we hebben een goede documentatie nodig van wat er gebeurt, met systematische data en rapportage van bedreigingen en schendingen tegen milieuactivisten.” Er is nu een uitgebreide database opgebouwd met meer dan driehonderd gevallen van schendingen tegen milieu activisten in Bolivia.

Nederlandse steun valt weg

Met de draconische bezuinigingen van het kabinet Schoof op ontwikkelingssamenwerking in 2025, was een eventuele verlenging van de Nederlandse subsidie voor het FGG- programma van de baan. Daarmee komt er ook een eind aan de ondersteuning van het werk van CEDIB door Milieudefensie. Het is pijnlijk om deze partners los te moeten laten, zegt Wilco. “Dat zijn wel de mensen die zich, ik zeg het nog maar eens, dag in dag uit inzetten, ondanks de risico’s die ze lopen. En die worden nu nog meer op zichzelf teruggeworpen. Ze kunnen moeilijk lobbyen, want dat is te gevaarlijk. Ze kunnen niet meer terugvallen op de bescherming die wij soms, als onderdeel van een internationaal netwerk, konden bieden. Door achter de schermen druk uit te oefenen vanuit Nederland bijvoorbeeld. Het wordt voor hen steeds moeilijker om gewicht in de schaal te leggen. En trouwens, een internationaal netwerk is ook voor ons enorm belangrijk. Dat we kunnen laten zien: overal ter wereld maken mensen zich hard voor klimaatrechtvaardigheid, en tegen mensenrechtenschendingen.”

Mede doordat de geldkraan dichtging, heeft Milieudefensie gekozen voor een andere strategische insteek, legt Wilco uit. “De missie van Milieudefensie is ‘alle bedrijven Parisproof’: bedrijven moeten verplicht worden om zich aan het klimaatakkoord van Parijs te houden. Milieudefensie heeft plannen om een internationale verandermacht op te gaan zetten, waarbij de aandacht vooral uitgaat naar internationale verdragen en de VN-klimaatconferenties. CEDIB richt zich op het lokaal tegen houden van nieuwe olie- en gasvelden, dat is een andere focus. En dat is ook waar hun kracht ligt.”

“Bemoei je er niet mee, we weten waar je dochter naar school gaat”

Zo’n anderhalf jaar geleden is Wilco met CEDIB en andere FGG-partners om tafel gaan zitten. “Om te kijken naar de gevolgen van het wegvallen van onze financiering en te zoeken naar alternatieve inkomstenbronnen. Al doende zijn er ook nieuwe toekomstplannen gemaakt en is er goed nagedacht over te volgen strategieën: wat zijn de doelen van de partners, hoe willen ze zichzelf organiseren? Het regionale samenwerkingsverband, Oil Watch Latin America, is er sterker uitgekomen.” Tot eind 2026 krijgen de partners financiële en technische ondersteuning bij het doen van aanvragen bij internationale donoren. “De meeste kunnen de bezuiniging als organisatie wel dragen, hoewel de projecten die we samen deden nu veel meer afhankelijk worden van vrijwilligers.”

Verjaard

Ondertussen zijn milieuactivisten van Chiquiacá nog steeds doelwit van de strafzaak, aanhangig gemaakt door YPFB en Petrobras. Sinds de hoorzitting van de IACHR is de rechtszaak wel langzaam in het voordeel van de activisten gekeerd. “De aanklachten tegen 17 van de 29 milieuactivisten zijn inmiddels ingetrokken”, vertelt het hoofd van de mensenrechtenafdeling van CEDIB, Miguel Miranda. Die positieve ontwikkeling is mede te danken aan de internationale aandacht, denkt Chiquiacá- activiste Zoraya. “De mediadruk heeft flink geholpen. En daar heeft de hoorzitting van de IACHR weer aan bijgedragen.”

Ook hebben de oliemaatschappijen tijdens een hoorzitting geprobeerd om beperkingen op te leggen aan de overgebleven twaalf activisten, vervolgt Miguel. “Ze wilden bijvoorbeeld hun bewegingsvrijheid beperken. Daarmee probeerden de bedrijven te voorkomen dat de activisten bijeen konden komen en persconferenties konden geven. Maar de rechter verwierp dat verzoek en verklaarde dat de twaalf zich vrij konden bewegen. Voor ons was dat opnieuw een overwinning.” Toen de bedrijven tegen het besluit in hoger beroep gingen, werd ook dat afgewezen

In afwachting van het vonnis – waartegen de bedrijven dan weer in beroep kunnen gaan – hebben de advocaten van de verdediging een verzoekschrift ingediend, waarin zij stellen dat de verjaringstermijn is verstreken om bewijsmateriaal te leveren voor de misdrijven die door de activisten zouden zijn gepleegd. Miguel verwacht dat de aanklachten tegen de activisten binnenkort zullen worden ingetrokken. In Tariquía is het ondertussen weer rustig – voorlopig. Afgelopen januari legde een milieurechtbank het gaswinningsproject tijdelijk stil vanwege mogelijke milieurisico’s. Tijdens een nieuwe hoorzitting eind maart presenteerden alle partijen nogmaals hun argumenten. Wanneer de uitspraak volgt, is nog niet bekend.