Natuurreservaat de Maasai Mara wordt volgebouwd met lodges, wegen en hekken. Met een rechtszaak tegen weer een safari resort strijden de Maasai voor natuurbehoud én voor erkenning. “Die hekken staan er om ons te controleren. We zouden moeten samenwerken.”
Langs de Sand River, op de grens van Kenia en Tanzania, loopt een van de belangrijkste migratieroutes ter wereld. Elk jaar trekken hier honderdduizenden gnoes, zebra’s en andere dieren voorbij, op zoek naar water en vers gras, in de wereldberoemde Great Migration. De migratie is niet alleen een iconisch natuurfenomeen, maar ook de ruggengraat van dit Oost-Afrikaanse ecosysteem. In Tanzania heet het de Serengeti, in Kenia de Maasai Mara. Zonder vrije doorgang voor de dieren stort het systeem in.
Juist op deze plek verrees in 2024 een luxe Ritz-Carlton safariresort. Aan toeristen wordt het gepresenteerd als een unieke kans om je “onder te dompelen in de rauwe schoonheid van de natuur”. Voor bezorgde natuurbeschermers betekende het de zoveelste aantasting van een landschap dat steeds voller raakt met lodges, hekken en infrastructuur.
Vooral tijdens het migratieseizoen in juli en augustus staan de safariwagens bumper aan bumper stil bij elke leeuw en olifant. Zo verstoren de toeristen juist datgene waar ze voor komen. Het aantal safarikampen in de Maasai Mara verdubbelde bijna van 95 in 2012 naar 175 in 2024. Naast het toerisme strijden ook mijnbouw, landbouw en de plezierjacht om stukken land rond de natuurgebieden. De Maasai – de oorspronkelijke bewoners van het gebied – proberen te midden van al deze spelers zichzelf en hun levenswijze in stand te houden. Een rechtszaak tegen het nieuwe Ritz-Carlton is een recente stap in deze decennialange strijd.
Naar de rechter
De Maasai zijn van oorsprong semi-nomadische herders die leven in het noorden van Tanzania en het zuiden van Kenia, opgesplitst door koloniale grenzen. Ze bewegen, samen met hun koeien, traditioneel gezien met het regenseizoen mee. In de afgelopen 150 jaar, door koloniaal bewind en onafhankelijk bestuur, zijn ze het grootste deel van hun land al kwijtgeraakt. De plekken waar ze nu verblijven, zijn versnipperd en klein. Rondtrekken zoals vroeger kan niet meer.
Toen gesprekken met autoriteiten over het nieuwe Ritz-Carlton niets opleverden, restte volgens Maasai-leider Meitamei Olol Dapash maar één middel. “Ik besloot de grondwet erbij te halen.” Ik sprak hem begin december in een hoteltuin in Narok, in het zuiden van Kenia. Hij vertelt waarom hij een rechtszaak aanspande tegen Marriott International – eigenaar van het Ritz-Carlton – lokale projectontwikkelaar Lazizi Mara, Narok County Government en andere betrokken overheden, met als kernpunt dat het resort de cruciale migratieroute belemmert. “De rechtszaak is niet alleen een juridische stap. Het is ook een poging om erkenning af te dwingen voor de Maasai als volwaardige gesprekspartner in natuurbescherming.”
Wanneer ik Meitamei spreek, zijn de eerste zittingsdagen van de rechtszaak net geweest. Daarin probeerde Marriott International hem het zwijgen op te leggen met een gag order; een verbod om in het openbaar te spreken over de rechtszaak zelf. Een inhoudelijke zitting moet nog volgen, maar wat er ook gebeurt, voor Meitamei is het succes al bereikt. Filmpjes en explainers over de zaak trokken miljoenen views en tienduizenden likes op Instagram en TikTok. Mensen van over de hele wereld spreken hun steun uit. “Het gaf me een groot geloof dat we ons kunnen verenigen als mensen in onze global village. Dat we echt wat kunnen veranderen als we dat willen. Wat hier gebeurt, raakt blijkbaar ook mensen in Mexico, Noorwegen en Nederland. Dat geeft me een enorm warm gevoel.”
Pleitbezorger
Meitamei Olol Dapash werd geboren in Narok, aan de rand van de Maasai Mara. Hij studeerde in de Verenigde Staten en promoveerde aan het Prescott College in duurzaamheidsonderwijs. Zijn wortels liggen in de nomadische herdersgemeenschap waar land gedeeld werd en kennis over het landschap mondeling werd doorgegeven. Hij schreef onder andere het boek Decolonizing Maasai History met Mary Poole, met wie hij ook de Maasai Environmental Resource Coalition (MERC) startte. Die ngo heeft als doel om zowel de natuur in het gebied als de landrechten en cultuur van de Maasai te beschermen.
Meitamei ziet zichzelf niet als activist in de klassieke zin van het woord. “Ik ben pleitbezorger. Van het milieu, maar ook van mensenrechten. Die twee dingen heb ik nooit van elkaar kunnen scheiden. Voor ons Maasai zijn ze één en hetzelfde.”
Vee zonder land
Maar zowel het milieu als de rechten van de Maasai staan onder druk. De Maasai leefden eeuwenlang in en met het landschap in deze regio. Hun manier van landgebruik – seizoensgebonden, mobiel en afgestemd op regenval – liet ruimte voor wilde dieren en voorkwam overbegrazing. Dat systeem kwam onder druk te staan door koloniale en later postkoloniale wetgeving die privébezit introduceerde, een begrip dat de Maasai tot die tijd niet kenden.
“De rechtszaak is ook een poging om erkenning af te dwingen voor de Maasai”
Meitamei wijst vooral op de periode nadat Kenia onafhankelijk werd van Groot-Brittannië in de jaren 60, toen gemeenschapsland werd opgedeeld in individuele percelen. Wat ‘ontwikkeling’ genoemd werd, leidde volgens hem tot grootschalige landroof. “We strijden voor ons land, voor wat ervan over is. Driekwart van het land waar we vroeger leefden, zijn we al kwijt.” Mensen met macht en geld wisten grote stukken land te bemachtigen, terwijl veel Maasai hun toegang tot weidegrond verloren. “Maar”, vat Meitamei simpel samen: “Je kunt geen vee houden zonder land.” De Maasai delen dit land met hun vee én met wilde dieren, waardoor ze het tegelijkertijd beschermen.
Miskenning
Die visie staat vaak haaks op de dominante modellen van natuurbescherming, ook wel fortress conservation genoemd. Daarin worden gebieden afgebakend, omheind en ontdaan van menselijke aanwezigheid. In die benadering worden lokale gemeenschappen niet gezien als bondgenoten, maar als risico’s. Volgens Meitamei is dat een fundamentele miskenning van de rol van de Maasai in het behoud van biodiversiteit.
Hij noemt de tientallen conservancies in de regio rond de Maasai Mara als voorbeeld van hoe het op een goede manier kan: beschermde gebieden die zijn gevormd uit Maasai-gemeenschapsland, vaak in samenwerking met partijen uit de toerismesector. Daar worden dieren actief beschermd en kunnen toeristen ze komen bekijken. Maar tegelijkertijd kan het vee van de Maasai er grazen én vloeit een aanzienlijk deel van de opbrengsten terug naar de gemeenschap.
In de Maasai Mara zelf daarentegen zijn de Maasai niet welkom met hun vee. Volgens Meitamei is de verdeling van kosten en baten in natuurparken als de Mara dan ook scheef. Alle opbrengsten vloeien naar grotendeels buitenlandse bedrijven en investeerders in plaats van naar de mensen die er wonen.
Die ongelijkheid voedt frustratie bij de Maasai, maar leidt zelden tot openlijk protest. Mensen mobiliseren om in actie te komen en te protesteren is extreem moeilijk in de Maasaigemeenschap, legt Meitamei uit. Als je bent opgegroeid met het idee dat eigendom van land niet bestaat, zijn juridische procedures, ecologische impactstudies en vergunnings trajecten veel te abstract en ontoegankelijk.
Geschiedenis van verlies
De rechtszaak tegen Marriott International krijgt ineens internationale aandacht, maar voor de Maasai is het geen geïsoleerd conflict. Het past in een lange geschiedenis van verlies van land, zeggenschap en erkenning, vaak onder het mom van natuurbescherming. Aan de Tanzaniaanse kant is de situatie meer gespannen dan in Kenia, omdat de Tanzaniaanse overheid vaker gewelddadig en intimiderend reageert op protesten.
Alais Morindat kan daar meer over vertellen. Hij is Maasai-elder en community engagement director bij African People & Wildlife, een Tanzaniaanse organisatie die samenwerkt met gemeenschappen om natuurbehoud te bevorderen. Zo geven ze leeuwen zenders, waardoor ze mensen die in de buurt van een natuurpark wonen een seintje kunnen geven als de leeuwen daar in de buurt komen, zodat vee in veiligheid gebracht kan worden. Alais werkt als tussenpersoon samen met zowel de natuurbeschermers als de Maasai.
Net als in Kenia, worden Maasai in Tanzania steeds vaker geconfronteerd met gedwongen verplaatsingen, vaak onder het mom van natuur bescherming of als er grootschalige investeringen gedaan worden in het gebied. Zo meldt Human Rights Watch dat er sinds 2022 ruim 70 duizend Maasai van hun land gezet werden in Loliondo, rond de Ngorongoro-krater, net buiten de Serengeti. Volgens de overheid en sommige natuurorganisaties moet de natuur beschermd worden tegen de vele Maasai. Vervolgens wordt het land geleased aan bedrijven in de toerisme- en jacht sector. Dat het gebied in 1951 door het Britse koloniale bestuur werd toegewezen aan de Maasai, werd genegeerd.
Volgens de Maasai zelf is de druk op de natuur beperkt en ontstaat het probleem vooral doordat ze niet meer kunnen rondtrekken nu hun gebied steeds kleiner wordt. Bezwaar maken tegen de toerisme- en jachtcontracten is onmogelijk, en kritiek op overheidsbeleid kan ernstige gevolgen hebben. In Tanzania worden activisten dikwijls ontvoerd, gemarteld of vermoord.
Spirituele plicht
Het verzet komt niet voort uit vijandigheid tegenover natuurbehoud, benadrukt Alais, maar juist uit een diepgeworteld gevoel van verantwoordelijkheid voor die natuur. In de Maasai-kosmologie zijn alle natuurlijke hulpbronnen een geschenk van hun voornaamste god, Enkai: het land, het water, de vlaktes en de bergen. “Dit zijn niet alleen geschenken aan ons Maasai, maar aan alle mensen”, vertelt hij. “Het land is van ons. Van de miljoenen die nu leven, maar ook van de miljarden die nog geboren moeten worden.”
Milieubescherming is dus geen beleidskeuze, maar een spirituele plicht. Voor Alais symboliseren omheinde natuurgebieden een diep wantrouwen tegenover lokale gemeenschappen. “Ze vertrouwen ons niet om ons eigen land te beheren”, zegt hij. “Die hekken staan er om ons te controleren, terwijl men met ons zou moeten samenwerken. Als de Maasai hier niet zijn, zal de natuur ook verdwijnen. Bescherm je de Maasai, dan heb je de dieren beschermd. Vernietig je de Maasai, dan heb je een kans gemist.”
Bondgenoten
Net als Meitamei is Alais niet tegen toerisme op zich. Hij ziet bezoekers juist als potentiële bondgenoten, mits zij zich bewust zijn van de machtsverhoudingen achter het landschap dat zij bezoeken. “Iemand verkoopt de natuurlijke hulpbronnen die God aan ons allemaal gegeven heeft, en verdient er veel geld aan”, zegt hij. “Ik zie het voordeel niet voor de lokale mensen die al heel, heel lang de hoeders zijn.”
Zijn boodschap aan de lezers is geen oproep om weg te blijven, maar om kritischer te kijken. “Kom met meer, maar kom met een menselijk hart. Kijk niet alleen naar de dieren, maar ook naar de mensen die hier leven. En kijk naar wie wat krijgt.”
Landrechten vastleggen
De levenswijze en het landbeheer van de Maasai staan onder grote druk, maar toch gloort er hoop. De Tanzaniaanse ngo Ujamaa Community Resource Team (UCRT) helpt de herders en jager-verzamelaars in het noorden van het land om zich een weg te banen door het bureaucratische doolhof van landbeheer. Het levert resultaat op, al 160 dorpen hebben de rechten van hun land nu wettelijk vastgelegd. En dat is belangrijk, vertelt Edward Loure van UCRT. “Als er conflicten over land zijn, hangt alles af van de certificaten en documenten die je kunt tonen. Bedrijven die land willen overnemen voor bijvoorbeeld land- of mijnbouw denken wel twee keer na als je alles al via de overheid geregeld hebt.” Zo worden gemeenschappen legaal erkende spelers. Bureaucratie is niet langer een vorm van onderdrukking, maar een manier om controle over de eigen omgeving terug te pakken.
“Kom met meer, maar kom met een menselijk hart”
De vastgelegde landrechten beschermen gemeenschappen ook tegen de grote spelers uit de internationale CO2- rechtenmarkt, oftewel carbon credits. Zulke deals worden vaak gesloten tussen de overheid en grote, kapitaalkrachtige bedrijven in de sector. De lokale gemeenschappen worden buiten het besluit gehouden. Ook hier bewapent UCRT de gemeenschappen met landrechten, waardoor hun land niet zomaar kan worden ingepikt.
Algemeen belang
Daags nadat we elkaar spraken, vroeg Meitamei de rechter om de zaak tegen Marriott International in te trekken. Hij meldde dat “in een gesprek tussen de betrokken partijen de door hem namens de Maasai-gemeenschap en milieuactivisten aangekaarte bezwaren waren weggenomen”. De rechter ging daar niet in mee, omdat het volgens haar een zaak is van significant algemeen belang. Twee publieke instellingen, de Law Society of Kenya en de East Africa Wildlife Society, hebben zich als belanghebbenden in de zaak gevoegd om hem door te zetten.
Meitamei zelf heeft sindsdien geen enkele publieke uiting meer gedaan en op de social media van zijn organisatie MERC staat al weken te lezen dat een reactie snel zal volgen. Begin februari kwamen de betrokkenen weer samen in de rechtszaal, maar de zaak zal pas later dit jaar inhoudelijk behandeld worden. Ondertussen worden op social media nog steeds filmpjes over de zaak gedeeld en wordt de situatie door allerlei mensen uitgelegd. Sommigen menen dat Meitamei zelf aangeklaagd wordt, maar daarvoor is vooralsnog geen bewijs.
“Mensen staan niet buiten de natuur. Wij zijn de natuur”, besluit Edward Loure van UCRT. Alle Maasai die strijden voor hun land, inclusief alle geschenken die daarop leven, hopen vooral op één ding: dat natuurbescherming een andere definitie gaat krijgen. “Een gebied als de Serengeti moet samen met de oorspronkelijke bewoners beheerd worden. Alle mensen uit het gebied zetten werkt averechts. Natuurbescherming zonder hen zal nooit duurzaam zijn.”
Recente reacties