Klimaatmigratie hoeft niet uit te lopen op een humanitaire catastrofe, bepleit schrijfster Gaia Vince. Een georganiseerde en pragmatische aanpak kan een nieuw, positief hoofdstuk in de menselijke geschiedenis inluiden.
De cijfers zijn om van te duizelen. De gevolgen van de opwarming van de aarde zullen tientallen, zo niet honderden miljoenen mensen verjagen van huis en haard. Een schatting van de International Organisation for Migration spreekt zelfs over een miljard potentiële klimaatvluchtelingen tegen het midden van deze eeuw. In haar boek De eeuw van de nomade schetst de Britse schrijfster en wetenschapsjournaliste Gaia Vince een toekomstbeeld dat tegelijkertijd angst aanjaagt en hoopvol stemt. Ja, klimaatverandering zal grote delen van de wereld onleefbaar maken, maar we hebben als mensheid het vermogen om de menselijke mobiliteit van morgen in goede banen te leiden.
Vluchtelingen en migranten zeggen zelden dat ze om het klimaat zijn vertrokken. Speelt klimaatverandering vandaag al een rol in migratiepatronen?
“Het klopt dat veel migranten zichzelf niet als klimaatvluchtelingen beschouwen. Maar als je dieper ingaat op de redenen van hun vertrek, zie je dat klimaatverandering wel degelijk een belangrijke rol speelt. Mensen trekken van het platteland naar de stad – een eerste opstap naar verdere migratie – omdat ze geen mogelijkheden meer zien om in hun levensonderhoud te voorzien. Dat is vaak een direct gevolg van klimaatgerelateerde factoren zoals veranderende neerslagpatronen of langdurige droogte.
Ik heb zelf enorm veel klimaatmigratie gezien. Neem bijvoorbeeld Dadaab in Kenia, het grootste vluchtelingenkamp ter wereld. Een groot deel van de mensen die daar al twee decennia vastzitten, zijn Somaliërs op vlucht voor de droogte in hun land. Ondertussen wordt dit stuk van Kenia zelf geteisterd door droogtes en overstromingen, wat de toch al penibele levenssituatie in Dadaab alleen maar verergert.
Klimaat is de achtergrond waartegen onze levens zich afspelen. Vaak weinig zichtbaar, maar het raakt letterlijk aan alles. Het speelt een grote rol bij situaties van schaarste en conflict. Etnische conflicten over toegang tot water of weidegronden in Afrika worden bijvoorbeeld vaak aangejaagd door een verminderde productiviteit van het land. Staten krijgen het moeilijker om de basisvoorzieningen van hun bevolking te garanderen, terwijl velen nu al tekortkomen. Dat is koren op de molen van populistische politici, die maar al te graag de schuld in de schoenen van bepaalde groepen schuiven.
De conflicten in Mali en Soedan zijn daar een goed voorbeeld van. Maar ook in het Westen veroorzaakt klimaatverandering hogere kosten voor levensonderhoud. Opnieuw zijn het populistische politici die hiervan profiteren. Hun boodschap, vaak gericht tegen migranten, slaat aan omdat ze de complexiteit van het klimaatprobleem ontkennen. Simplismen zijn nu eenmaal verleidelijker dan een moeilijk verhaal zoals klimaatverandering.”
In een opwarmende wereld dreigen grote regio’s onleefbaar te worden, vooral bij de evenaar. Hoe zal die wereld eruit zien?
“Sommige plekken, zeker in de kustregio’s, zullen verdwijnen in de toekomst. Maar het grootste deel van de steden zal blijven bestaan, zij het in een andere vorm dan vandaag. Kleiner, en aangepast aan nieuwe klimaatomstandigheden. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat steden zoals Lagos in Nigeria in de toekomst dezelfde enorme aantallen mensen kunnen huisvesten. Ook een stad zoals Riyad in Saudi-Arabië, vol winkelcentra met airco in het midden van de woestijn, is gewoon niet houdbaar. Zeker in Afrika, waar veel regio’s het zwaar te verduren krijgen door het veranderende klimaat, zullen grote groepen mensen hun heil elders zoeken.
Tegelijkertijd zullen plekken in het noorden waar vandaag maar weinig mensen wonen, zoals Siberië en Canada, uitgroeien tot belangrijke economische en culturele centra. Ook landbouwproductie zal opschuiven naar het noorden, samen met grote groepen mensen.”
Politiek en samenleving staan steeds vijandiger tegenover migratie. Is georganiseerde massamigratie wel een realistisch scenario?
“Klimaatmigratie is geen toekomstscenario, maar vandaag al een gegeven. In essentie is migratie altijd al een adaptieve strategie geweest, een manier om ons aan te passen aan een nieuwe realiteit. Dat is zo in de natuur, waar soorten migreren naar andere regio’s wanneer klimaatomstandigheden veranderen, en het geldt evengoed voor ons als mens. Migratie heeft ons als soort gevormd, en dat blijft zo. We zijn in essentie allemaal migranten.
De pogingen van onze overheden om de huidige migratie te stoppen zijn contraproductief, inhumaan en economisch kostbaar. Bovendien heeft het Westen migranten nodig. Onze bevolking veroudert, en onze economie stagneert. Migratie biedt economische voordelen, zowel voor gastlanden als voor landen van herkomst, daar zijn economen het over eens. Daarom mijn pleidooi om een wereld te bouwen waarin migratie een positieve factor wordt. Niet eens uit humanitaire overwegingen, maar simpelweg uit eigenbelang. Want het alternatief, een wereld waarin een kleine minderheid zich afschermt achter hoge grensmuren, omringd door een zee van menselijke ellende, is gewoon geen optie
“We zijn in essentie allemaal migranten”
Het is waar dat migratie in het verleden tot conflicten heeft geleid. Maar dat hoeft niet zo te zijn. Europa heeft sinds 2022 miljoenen Oekraïense vluchtelingen opgevangen. Niet door ze in kampen aan de grens vast te houden, maar door hen een plek in onze samenleving te geven. Ook dat verloopt niet vlekkeloos, maar het laat zien dat een andere aanpak van migratie mogelijk is, een aanpak waarbij mensen hun lot in eigen handen kunnen nemen.”
Een dergelijke massamigratie vraagt om een mondiale oplossing, maar internationale samenwerking brokkelt nu alsmaar verder af.
“Dat is inderdaad zeer zorgwekkend. Toch denk ik dat het huidige model van kortzichtig eigenbelang een eindpunt nadert. Het werkt gewoon niet in een wereld met acht miljard mensen, we leven niet meer in kleine, gesloten samenlevingen. Ons lot is met elkaar verbonden. Niemand wil terug naar een tijdperk van hongersnoden en epidemieën. Als we in een moderne wereld willen blijven leven, zullen we moeten samenwerken. Dat besef zal op een gegeven moment doordringen.”
Je schetst een positief beeld van de wereld van morgen, een scherp contrast met veel andere toekomstscenario’s. Ontbreekt het ons aan verbeeldingskracht om oplossingen te zien?
“Kunstenaars, schrijvers of filmmakers spelen een grote rol bij de vorming van visies over de toekomst. Ik vind het ergens vreemd dat de meeste de richting van een dystopie uitgaan. De twintigste eeuw bracht, ondanks alle verschrikkingen, uiteindelijk ook vrede, gepaard aan – gemiddeld gesproken – economische en wetenschappelijke vooruitgang. Vandaag de dag heerst onzekerheid over de toekomst, deels door de dreiging van klimaatverandering. Maar het zou verkeerd zijn om doemscenario’s over klimaat en migratie als onvermijdelijk te beschouwen. We hebben het vermogen onze toekomst vorm te geven op een positieve manier, en een eerste stap daarbij is verbeeldingskracht.”
Commentaar
Başak Yavçan
Hoofd research van de Brusselse denktank Migration Policy Group
“De internationale gemeenschap toont momenteel maar weinig welwillendheid tegenover migratie, zelfs als mensen vluchten voor conflict. Het beleid van de EU zet grenscontrole en het tegenhouden van migranten en vluchtelingen voorop, eerder dan het faciliteren van migratie. Dat drijft mensen in de handen van smokkelaars, want er bestaan maar weinig manieren om legaal te migreren. En er is niet veel bereidheid om daar werk van te maken.
Klimaatvluchtelingen bestaan momenteel niet als juridische categorie. Het is vaak moeilijk om precies het klimaat aan te wijzen als oorzaak van ontheemding. Soms lukt dat wel, bij rampen als overstromingen of orkanen. Maar meestal laat de impact van een veranderend klimaat op mensen en samenlevingen zich op een indirecte manier voelen. Verminderde oogsten of visvangsten, onhoudbare urbanisatie, bestaande conflicten die intenser worden,…
“Klimaatvluchtelingen bestaan momenteel niet als juridische categorie”
Voor regio’s waar klimaatverandering vandaag de dag al flink huishoudt, is migratie inderdaad een mogelijk adaptatiemechanisme. Er bestaan initiatieven om nieuwe migratiestromen in goede banen te leiden. In Afrika zijn er overeenkomsten tussen landen die legale migratie mogelijk maken, in Latijns-Amerika gaan stemmen op om klimaatvluchtelingen expliciet op te nemen in de Cartagena-Verklaring die de regionale bescherming van vluchtelingen regelt.
Maar als we werk willen maken van gereguleerde en legale migratie in een veranderende wereld is er meer nodig. Overeenkomsten tussen staten in het Noorden en het Zuiden bijvoorbeeld, gebaseerd op de noden van beide samenlevingen. Europa heeft arbeidskrachten nodig, geschoold en minder geschoold. We hebben de mogelijkheid om migratie op een humane manier aan te pakken, ook klimaatmigratie. Daarin falen zou desastreuze gevolgen hebben voor de hele wereld.”
Ingrid Boas
Hoogleraar Klimaatmobiliteit, Wageningen University & Research
“Klimaatverandering is een realiteit en heeft zeker impact op het leven van mensen en hun mobiliteit. Maar het verhaal over klimaatmigratie is een eigen leven gaan leiden. Het idee dat een veranderd klimaat grote groepen mensen op de vlucht dreigt te jagen, en de onvermijdelijkheid ervan, dook op in de jaren 90. Het kreeg een duw in de rug tijdens de Syrische burgeroorlog die als klimaatconflict gelabeld werd, hoewel dat toch genuanceerder lag. Migratie heeft vele facetten, de redenen waarom mensen vertrekken zijn meestal erg complex.
Natuurlijk moeten we nadenken over het feit dat bepaalde plekken onleefbaar dreigen te worden en de gevolgen daarvan, maar pas op met generaliseren. Zelfs binnen regio’s zijn er grote verschillen. Het idee dat wij in het Noorden veilig zitten terwijl het in het Zuiden allemaal misgaat, is te simplistisch. Het bevestigt stereotypen en gaat voorbij aan kwetsbaarheden bij ons. Zo werken we in Nederland aan klimaatadaptatie door meer ruimte te geven aan water, wat ook kan leiden tot verhuizingen en herinrichting van woongebieden. We framen zulke verhuizingen vaak niet als klimaatmigratie, terwijl we dat wel doen bij een land als Bangladesh. Dat bevestigt opnieuw het stereotiepe beeld van de migrant uit het Zuiden. Het is wel zo dat het Zuiden minder middelen en adaptatiecapaciteiten heeft, waardoor de gevolgen van klimaatverandering mensen harder treffen. Ongelijkheid ligt aan de basis van veel problemen, daarom is klimaatfinanciering voor adaptatie van groot belang.
“We moeten de wens van mensen om te blijven op de plek waar ze nu wonen serieus nemen”
Rapporten over klimaatverandering en -migratie beschrijven verschillende scenario’s, maar vaak zijn het de worst-casescenario’s die de meeste aandacht krijgen. Andere projecties voorspellen eerder lokale migraties dan grote migratiestromen richting het Noorden. De nadruk op de meest alarmistische scenario’s is kwalijk, want het leidt tot wantrouwen tegenover wetenschap en beleid. Als je enkel de meest dramatische scenario’s meeneemt, sla je alles plat. Het sluit plekken die geframed worden als mogelijk onleefbaar uit van een toekomst. De wens, en het recht, van mensen om te blijven op de plek waar ze vandaag wonen moet serieus genomen worden.”
Recente reacties