Ecofilosoof Lisa Doeland promoveerde op de circulaire economie. Of liever gezegd: op de illusie daarvan. Tijdens haar onderzoek verschoof haar aandacht van recycling naar vertering, en van de afvalbak naar het menselijk lichaam. Want de ecologische crisis speelt zich niet alleen buiten ons af, maar ook ín ons.
Hoewel Lisa Doeland zich al zeker tien jaar bezighoudt met circulariteit, afval en plastic, heeft ze zelf nog regelmatig Cruijffiaanse je-gaat-het-pas-zien-als-je het-doorhebt-momenten. “Dingen waarvan ik denk: waarom heb ik daar niet eerder over nagedacht? Plastic waterkokers bijvoorbeeld. Die worden warm, dus er komen micro plastics uit vrij. Of wat dacht je van de airfryer? Ook gemaakt van plastic dat warm wordt. En er zit vaak nog PFAS in ook.”
Het zijn allemaal producten die wij als consumenten achteloos gebruiken, omdat we ervan uitgaan dat de producenten het best met ons voorhebben en veilige, recyclebare producten maken. Maar de meeste producenten hebben vooral het beste met zichzelf voor. Er worden nog steeds dingen geproduceerd die niet te recyclen zijn, denk aan thermoharders (zoals purschuim, maar ook die gezellige kinderbordjes van melamine), composieten (zoals racefietsen van carbon) en polyester kleding.
“Afval overstijgt ook de planetaire grenzen: zelfs in de ruimte hoopt het zich op”
De circulaire economie is volgens Lisa dan ook een doodlopende weg, zoals ze eerder betoogde in haar boek Apocalypsofie (2023). Inmiddels kijkt ze niet meer alleen naar afval buiten ons, maar ook in ons lichaam. In haar proefschrift Digesting Waste stelt ze dat de ecologische crisis ook in ons lichaam plaatsvindt: via PFAS, microplastics en andere vervuilende stoffen. Tegelijkertijd zijn we zelf onderdeel van de kringlopen van het leven: we eten, verteren en worden uiteindelijk ook zelf voedsel.
Jij pleit niet voor een circulaire, maar voor een digestieve economie. Wat bedoel je daarmee?
“Een digestieve economie gaat uit van digestie: vertering. Inclusief eten en gegeten worden, waarbij wij ook voedsel – eetbaar – zijn. We zouden steeds moeten denken: hoe zorgen we ervoor dat wat we produceren op een bepaalde manier ‘verteerbaar’ is door iets of iemand anders? Veel van het moderne afval dat geproduceerd wordt, is heel slecht verteerbaar. We moeten dus ook leren omgaan met wat niet volledig verteerd of opgenomen kan worden, en erkennen dat er altijd restanten blijven die zorg vragen, zeker voor toekomstige generaties.”
Is dat wat jij ‘spokologie’ noemt: afval dat blijft rondspoken?
“Ja, de levensduur van veel afval overstijgt de menselijke tijdschaal. Kernafval is daar het bekendste voorbeeld van. Maar afval overstijgt ook de planetaire grenzen, want zelfs in de ruimte hoopt het zich op. Daar zweeft zoveel satellietafval rond dat we er straks gewoon niet meer langskomen met onze raketten, want zelfs een klein brokstukje is al gevaarlijk. Dat vind ik dan wel weer geestig. Hopelijk verdwijnen al die fantasieën over ontsnappen naar een andere planeet dan uit beeld en worden de techbros gedwongen om er hier op aarde iets van te proberen te maken.
Door te denken vanuit afval als iets spookachtigs, krijg je overigens ook zicht op de oneerlijke verdeling ervan. Niet iedereen wordt immers met dezelfde heftigheid door afval bespookt. Bij mij als Amsterdammer valt het waarschijnlijk wel mee. Maar als je in de buurt van Tata Steel woont, is het andere koek.”
Die techbros kunnen zich daar anders prima aan onttrekken, in een bunker in Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld.
“Hoe meer geld je hebt, hoe meer je je aan vervuiling kunt onttrekken. Ik zou het een heel rechtvaardige maatregel vinden dat iedere hoge pief bij een vervuilend bedrijf, zoals Tata Steel, er ook naast gaat wonen, net als de arbeiders. Zo kunnen ze er niet meer aan ontsnappen. Ze gaan zich zorgen maken over hun eigen gezondheid en die van hun kinderen. Dan dwing je intergenerationele reflectie af, die nu bij die mensen lijkt te ontbreken. Helaas weten ze allemaal heel goed dat ze daar niet moeten wonen. Toch verwachten ze dat wel van hun werknemers. Daar kan ik pislink van worden.”
Wij moeten eetbaar zijn, zei je eerder. Wat is dat precies?
“Ik gebruik graag het begrip ‘eetbare wederkerigheid’. Dat komt van de Australische ecofeminist en filosoof Val Plumwood. Zij werd ooit tijdens een kanotocht door een krokodil gegrepen en overleefde dat ternauwernood. Die ervaring veranderde haar kijk op onze plaats in de voedselketen fundamenteel. Zij schreef er later over dat ze tijdens de aanval het gevoel had: dit kan eigenlijk niet, want ik ben een mens. Ik ben niet eetbaar! Het exceptionalisme zit bij mensen dus heel diep. Later heeft ze het idee van eetbare wederkerigheid uitgebreid naar kleinere eters, dus micro-organismen die zich na onze dood aan ons tegoed doen.”
“Er waren én zijn mensen die hun omgeving juist voeden”
Je schrijft dat micro-organismen ook worden ingezet om onverteerbare stoffen als plastic te eten.
“Onderzoekers hebben ontdekt dat zowel schimmels, algen als bacteriën bepaalde soorten plastic kunnen verteren. Dat heeft in de afgelopen jaren geleid tot een bloeiende sector op het gebied van bioremediatie: het verwijderen van milieu verontreinigende stoffen uit water, lucht en bodem met behulp van niet- menselijke afval verwerkers. Dat klinkt heel mooi, maar ik vind het ook moeizaam. We schakelen hiermee allerlei kwetsbare gemeenschappen in om onze troep op te ruimen. Voor je het weet hebben we een soort bio-industrie voor micro- organismen.”
Even terug naar die eetbare wederkerigheid: dat klinkt ook als inheems gedachtegoed.
“Dat klopt. De native American plantkundige Robin Wall Kimmerer heeft me daar bewust van gemaakt: mensen nemen niet alleen uit de natuur, maar kunnen haar ook voeden. In veel inheemse tradities is dat vanzelfsprekend. Hetzelfde geldt voor eigendomsverhoudingen: land is geen bezit, maar een gemeenschappelijk goed. Ook in Europa gingen we ooit uit van wederkerigheid en gemeenschappelijkheid – van de commons – en leefden mensen in een meer reciproque relatie tot hun omgeving. Totdat het kapitalisme daar een einde aan maakte. Dat vind ik een belangrijk inzicht, want nu lijkt het narratief te zijn dat de mens van nature destructief is en slecht voor de planeet. Maar dat klopt helemaal niet. Er waren én zijn mensen die hun omgeving juist voeden.”
Een ander thema in je werk is het lichaam. Jouw eigen zwangerschappen maakten je bewust van het feit dat de mens een ecologisch wezen is, dat stoffen uit diens omgeving opneemt en weer uitscheidt.
“Ja, bij mijn tweede zwangerschap wist ik al dat PFAS, micro- en nanoplastics via de placenta in mijn zoon terecht konden komen. Op filosofisch niveau betekent dit dat de baarmoeder geen veilig huis meer is. Een tamelijk somber stemmende gedachte. Destijds dacht ik nog: wat een geluk dat ik niet naast Chemours woon. Maar inmiddels weten we dat in alle moedermelk PFAS zit, en dus ook in het bloed. Er is geen ontkomen aan. Over afval gesproken: mijn beide placenta’s zijn gewoon in de afvalcontainer tegenover mijn huis terechtgekomen. Dat bespookt mij dan weer. Niet dat ik ze had willen opeten, maar begraven was misschien passender geweest. Ik heb alleen geen tuin.”
Hoe nu verder?
“We zijn vaak bezig met de vraag hoe de toekomst eruit zal zien: komt het allemaal goed of loopt het slecht af? Ik vind een andere vraag belangrijker: wat gebeurt er nú al, en hoe houden we dat in stand? Dat geldt voor de ecologische crisis, die niet iets van de toekomst is, maar nu plaatsvindt. Maar het geldt net zo goed voor hoopvolle ontwikkelingen: ook die bestaan nu al en kunnen we versterken. En we moeten ons afvragen hoe ons handelen van vandaag de mogelijkheden voor volgende generaties vergroot. Als je een boom plant, doe je dat niet alleen voor jezelf, maar ook voor mensen die er later de vruchten van plukken. Dat besef van verantwoordelijkheid voor de toekomst staat haaks op een samenleving die vooral draait om wat nú prettig is voor het individu.”
Recente reacties