Een speciale werkgroep van het Europees Parlement onderzoekt of milieuorganisaties ongeoorloofd lobbyen met EU-geld. Nu bewijs uitblijft, dringt een andere vraag zich op: waarom willen rechtse partijen ngo’s toch blijven aanpakken?
Vaak komt het niet voor dat leden van het Europees Parlement elkaar de tent uit vechten. Maar tijdens de eerste bijeenkomst van de Scrutiny Working Group – een parlementaire werkgroep die de EU-financiering van ngo’s tegen het licht moet houden – sloeg de vlam flink in de pan. In november afgelopen jaar vlogen de scheldkanonnades en verwijten door de vergaderzaal in Straatsburg. Vervolgens stonden alle progressieve parlementsleden op en liepen boos weg. Sindsdien worden de bijeenkomsten van de Scrutiny Working Group (zie kader) geboycot door alle sociaaldemocratische, liberale, linkse en groene fracties in het parlement, vertelt Gerben-Jan Gerbrandy (D66) namens de liberale fractie Renew: “De enige reden om deze werkgroep op te richten, was de beschuldiging dat groene ngo’s voor het karretje van de Europese Commissie zouden zijn gespannen om het parlement te beïnvloeden. Maar daarvan blijkt nooit sprake te zijn geweest. Dit onderzoek is daarom niets minder dan een heksenjacht op maatschappelijke organisaties.”
Schaduwnetwerk
Wat is hier precies aan de hand? Om dat te begrijpen moeten we terug naar een artikel dat De Telegraaf in 2025 publiceerde. Europarlementariër Dirk Gotink (NSC) en zijn Duitse collega Monika Hohlmeier (CSU – beiden lid van de machtige christendemocratische Europese Volkspartij EVP) zouden geheime contracten hebben ingezien waaruit blijkt dat milieuorganisaties naast geld ook marsorders ontvingen van de Europese Commissie om stiekem het parlement te belobbyen. Volgens het tweetal bestond er zelfs een uitgebreid schaduwnetwerk van groene ngo’s met vergaande invloed op het EU-beleid.
“De Scrutiny Working Group dankt zijn hele bestaansrecht aan een gefabriceerd schandaal”
Concreet richtten Gotink en Hohlmeier hun aanval op het L’Instrument Financier pour l’Environnement (LIFE): een subsidieprogramma met 5,4 miljard euro in kas – tussen 2021 en 2027 – om ngo’s te ondersteunen die zich bezighouden met bijvoorbeeld natuurbeheer, klimaatmitigatie en de energietransitie. Zo ontvangt Natuurmonumenten bijvoorbeeld geld om de waterhuishouding in Nederlandse natuurgebieden te verbeteren. Maar een deel van het LIFE-geld wordt door ngo’s in Brussel en Straatsburg gebruikt voor belangenbehartiging en de beïnvloeding van EU-beleid. Door die steun wil de Commissie het maatschappelijke middenveld in staat stellen om tegenwicht te bieden aan de in Brussel en Straatsburg alomtegenwoordige bedrijfslobby.
Uit verschillende onderzoeken bleek al snel dat er van illegale lobbypraktijken geen sprake is. Door hun pijlen te richten op de financiering van ngo’s, willen de EVP-parlementariërs kritische tegen stemmen juist de mond snoeren, vertelt Faustine Bas-Defossez van het Europese Milieubureau (EEB, een netwerk van milieuorganisaties): “Na een maand was wel al duidelijk dat die Scrutiny Working Group zijn hele bestaansrecht dankt aan een gefabriceerd schandaal. Wij ontvangen subsidie van de Commissie om onze kosten te dekken, geen marsorders om het parlement te beïnvloeden.”
Scrutiny Working Group
De Scrutiny Working Group is een tijdelijke werkgroep van het Europees Parlement die onderzoekt hoe ontvangers van EU-subsidies dat geld gebruiken – te beginnen met het subsidieprogramma LIFE dat milieu- en klimaatprojecten van zowel ngo’s als bedrijven ondersteunt. De groep werd in juni 2025 opgericht binnen de parlementaire commissie Begrotingscontrole (CONT). Formeel bestaat de werkgroep uit Europarlementariërs uit verschillende politieke fracties. Het initiatief kwam echter van de christendemocratische EVP en de conservatieve en radicaal-rechtse partijen. Progressieve fracties hebben de bijeenkomsten vanaf het begin geboycot omdat zij de werkgroep zien als een politiek gemotiveerde aanval op ngo’s en het maatschappelijke middenveld.
Geheime contracten
Voor de duidelijkheid: er bestaan wel degelijk contracten tussen de Commissie en milieuorganisaties die geld ontvangen en die contracten zijn inderdaad geheim. Tijdens mijn werk voor onderzoeksplatform Follow the Money kon ik verschillende van die overeenkomsten inzien. Ik trof daarin geen gekke dingen aan. Journalisten van weekblad De Groene Amsterdammer en nieuwssite Politico kregen eveneens inzage en vonden ook niets wat de claim rechtvaardigt dat ngo’s namens de Commissie het parlement beïnvloeden. Wel moeten ontvangers van LIFE-subsidies een gedetailleerde verantwoording aanleveren om uiteen te zetten waaraan ze het geld willen gaan besteden: bijvoorbeeld tien bijeenkomsten houden in het parlement, een manifestatie organiseren tegen een handelsverdrag of informatiefolders drukken. D66- politicus Gerben-Jan: “Ik wil best geloven dat er zaken zijn aangetroffen waarover je kunt discussiëren of die met EU-geld gesubsidieerd moeten worden. Maar op een gegeven moment zijn er mensen met een geheel eigen agenda op deze trein gesprongen en hebben specifiek de aanval ingezet op milieuorganisaties.”
Politiek onwenselijk
Ook de Europese Rekenkamer heeft geen bewijs gevonden dat er regels overtreden zijn door organisaties die LIFE-subsidie ontvangen. Wel stelt zij in een kritisch rapport dat de werkwijze van de Commissie over de toekenning van zulke subsidies transparanter moet. Frappant detail in deze hele kwestie is dat CSU-politica Monika Hohlmeier zelf op de loonlijst bleek te staan (voor 75.000 euro per jaar) van een Duitse landbouw onderneming die voor een klimaatproject eveneens miljoenen euro’s opstrijkt uit het LIFE-programma. Toch ging het in de vier keer dat de Scrutiny Working Group tot nu toe bij elkaar is gekomen bijna alleen over ngo’s. In februari moest de rapporteur van de werkgroep zelfs toegeven dat het onderzoek niet ging over “iets illegaals”, maar over de vraag wat “politiek onwenselijk is”.
“EU-beleid zal in de toekomst nog meer gericht zijn op de belangen van het bedrijfsleven”
Volgens Faustine van de EEB raakt deze uitspraak de kern van de zaak. Veel politici van rechts-conservatieve snit beschouwen te veel invloed van het maatschappelijke middenveld op de economie, de markt en het bedrijfsleven immers als ongewenst, zegt ze: “Ik denk dat het doel vanaf het begin is geweest om ervoor te zorgen dat wij onze plek aan tafel verliezen. Alles – variërend van sociaal tot klimaatbeleid – wat de beweegruimte van bedrijven zou kunnen inperken, willen veel rechtse politici liever niet.” Die ontwikkelingen staan volgens een recent rapport van de internationale ngo-coalitie Civic Forum niet op zichzelf. In steeds meer Europese landen worden ngo’s gebombardeerd tot ‘buitenlandse agenten’ vanwege de internationale subsidies die ze ontvangen. Ook in Nederland vindt 86 procent van het maatschappelijke middenveld dat de ruimte om hun werk te doen de afgelopen twee jaar is verslechterd.
Veehouderij
Na vier bijeenkomsten heeft ook de Scrutiny Working Group van het parlement nog steeds geen bewijs gevonden voor illegaal lobbywerk door ngo’s. Voorzitter Andreas Schwab (eveneens EVP-lid) laat in een reactie weten een “grote hoeveelheid documentatie” te hebben ontvangen van de Commissie. Om de “meer dan 1.000 documenten” grondig te kunnen analyseren is het mandaat van de werkgroep met zes maanden verlengd. Verschillende bronnen in het parlement hebben laten doorschemeren dat het enthousiasme voor de Scrutiny Working Group vanwege het gebrek aan resultaat inmiddels bekoeld is bij de leiders van de machtige EVP. Milieuorganisatie EEB vreest evenwel dat de verlenging van het mandaat met zes maanden een tactische zet is, omdat binnenkort de onderhandelingen beginnen voor de volgende meerjarenbegroting van de EU. In die context zal ook een besluit genomen worden over de toekomstige financiering van bijvoorbeeld het LIFE-Programma.
Dat vermoeden wordt gesterkt door het feit dat een Frans EVP-lid in april een passage over ngo’s wist toe te voegen aan een rapport dat eigenlijk over veehouderij ging. In die passage wordt opgeroepen om iets te doen tegen de “ongeoorloofde beïnvloeding” van EU-beleid en de financiering stop te zetten van organisaties die zich schuldig maken aan “gericht lobbyen”. Bijna de voltallige EVP stemde voor, Gerben-Jan van D66 tegen: “Het is de rechtse fracties nog niet gelukt om LIFE te killen. Daar ben ik zeer tevreden over, want het is een bijzonder effectief programma als je het hebt over de impact ervan op natuur en milieu. Maar dan komt er nu toch weer zo’n amendement in een rapport over veehouderij. Dus dit gevecht is nog niet klaar.” Ook Faustine zucht diep als het gaat over de voortdurende verdachtmakingen van ngo’s. “Deze nieuwe episode bevestigt weer wat wij al vanaf het begin dachten: dit gaat helemaal niet om een zogenaamd groen lobbyschandaal. Dit gaat om geld en over voorkomen dat wij ons werk kunnen doen. Het eindeffect daar van is dat EU-beleid in de toekomst nog meer gericht zal zijn op het behartigen van de belangen van het bedrijfsleven. En de eerste slachtoffers daarvan zijn altijd de volksgezondheid en het milieu.”
Omdat de klimaatcrisis zich niets aantrekt van landsgrenzen, is klimaatbeleid effectiever als we gezamenlijk optrekken. Hoe staat het met de Europese ambitie om in 2050 klimaatneutraal te zijn? In deze serie bericht Hans Wetzels vanuit standplaats Brussel.
Recente reacties