Europa is in de ban van bewapening. Bijna iedereen onderschrijft het idee dat de defensie beter op orde moet nu Europa niet meer kan rekenen op de VS als militaire bondgenoot. Wendela de Vries van Stop Wapenhandel vraagt zich af waar de klimaatactivisten blijven met een broodnodig tegengeluid.
Onlangs ging de Russische belegering van Oekraïne z’n vijfde jaar in. Terwijl de publieke aandacht voor de oorlog aan de noordoostelijke grenzen van Europa tanende is – te veel andere conflicten die de aandacht opeisen – wordt een bewapeningsmissie opgetuigd die zijn weerga niet kent. NAVO-chef Rutte waarschuwt in steeds alarmistischer termen voor het Russische gevaar, en EU-landen voeren hun militaire uitgaven zonder veel morren op tot enorme bedragen.
Kritische tegengeluiden klinken nauwelijks, tot verbazing van Stop Wapenhandel-onderzoeker Wendela de Vries, tevens voorzitter van de internationale onderzoeks- en activistenwerkgroep Arms, Militarisation and Climate Justice. De klimaatimpact van bewapening is enorm, dus waarom houdt de klimaatbeweging zich zo stil?
Waarom moet de klimaatbeweging zich uitspreken tegen de bewapening van Europa?
“Er lijkt geen enkel oog voor het feit dat de krijgsmacht fors bijdraagt aan onze klimaatproblemen. Oók als er geen oorlog gevoerd wordt. Al in 2019 rekenden onderzoekers uit dat de militaire sector verantwoordelijk was voor minimaal 5,5 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot. Kun je nagaan hoe hoog die nu zal zijn. Militaire oefeningen, wapenproductie, militaire transporten voor het verplaatsen van zwaar materieel per vliegtuig, de inzet van tanks, raketten en marineschepen: het vreet fossiele brandstof. Vergeleken met de vervuiling door landen: alle krijgsmachten ter wereld bij elkaar opgeteld hebben samen de op drie na grootste CO2-voetafdruk, alleen die van China, de VS en India is groter. Maar de militaire impact op het klimaat, zelfs in vredestijd, wordt steevast genegeerd. Ook door de klimaatbeweging, tot mijn grote verbazing.”
Hoe verklaar je dat?
“In de verschillende klimaatverdragen sinds 1997 zijn militaire organen uitgezonderd van de verplichting emissiecijfers te rapporteren. Dat heeft de militaire lobby tijdens de VN-klimaat conferentie in Kyoto handig voor elkaar gekregen. Militaire klimaatimpact is zo tot blinde vlek gemaakt. Klimaatactivisten zijn hier vaak niet alert op. Ik zie velen zelfs meegaan in het huidige frame van militaire experts: dat de bewapening van Europa nodig is voor ons aller veiligheid en dat alleen een door wapens beveiligd Europa zaken als een effectief klimaatbeleid voor elkaar kan boksen.
Ook op het idee dat Europese krijgsmachten de hoeders van democratie, mensenrechten en recht vaardigheid zijn – zoals de NAVO, de EU en het ministerie van Defensie zo graag promoten – valt natuurlijk veel af te dingen. Ze beschermen vooral de belangen van rijke westerse landen.
“Er klinkt ook bijna geen kritiek op de deregulering van wapenhandel”
En het gros van de oorlogen wordt gevoerd vanwege toegang tot fossiele grondstoffen. Ik vind het ook zorgelijk dat er bijna geen kritiek klinkt op de deregulering van de wapenhandel of het wegstrepen van milieuvoorwaarden bij een deel van de munitieproductie waartoe de Europese Commissie onlangs besloot, waarbij het Europees Parlement zichzelf buitenspel zette. Het lijkt alsof het huidige militariseringsdenken voor veel klimaatactivisten een front te veel is om op te vechten. Toegegeven, het is al een ongelooflijke klus om tegen het consumentisme en het primaat van het economische groeimodel in te gaan. Maar ik denk dat je álle ingewikkelde discussies tegelijk moet voeren. Dus niet alleen tegen vervuilende bedrijven procederen, maar ook vervuilend consumentisme én vervuilend militarisme aan de schandpaal nagelen.”
Sommige milieuorganisaties spreken zich de laatste tijd toch wel uit, bijvoorbeeld toen Teheran werd geteisterd door zwarte regens na het bombarderen van Iraanse olieopslagfaciliteiten?
“Ja, gelukkig klinken over de milieu- en klimaatimpact van oorlogvoering momenteel wel meer kritische stemmen. Interessant is bijvoorbeeld de groep Oekraïense onderzoekers die de gevolgen van de Russische aanvallen voor het ecosysteem in kaart brengt. Zij pleiten voor opname van ecocide als oorlogsmisdaad in het internationaal strafrecht. Net als het Climate Action Network trouwens, dat de ecocide in Gaza aan de kaak stelt.
Maar in het geval van Oekraïne is het werk van de milieuonderzoekers óók onderdeel van de zwart- witte oorlogsretoriek. De Oekraïense aanvallen op Russische fossiele infrastructuur en de wapenproductie voor Oekraïne zijn namelijk net zo goed schadelijk, maar dat blijft goeddeels buiten beschouwing. De oorlogspropaganda is zo sterk! Als wij pleiten voor demilitarisering, worden we weggezet omdat we Poetin in de kaart zouden spelen. Ondertussen probeert Rutte ons angst voor de Russen aan te praten. Ik ben net zo bang voor Russische leiders als voor oorlogszuchtige Amerikaanse en Europese leiders. Maar vooral voor de totale ineenstorting van ons ecosysteem dat door militarisering alleen maar verder wordt aangejaagd.”
Wat denk jij van het pleidooi voor vergroening van de militaire sector?
“De Nederlandse krijgsmacht is daar even mee bezig geweest, maar inmiddels zijn de uitstootcijfers weer geheim ‘omdat je niet wilt dat de vijand meeleest’. Er wordt vaak geschermd met opties als elektrificatie van marineschepen en het gebruik van biobrandstoffen, maar onderzoek laat zien dat alleen al de Britse Royal Airforce op biobrandstof laten vliegen, beslag zou leggen op de helft van alle beschikbare Britse landbouw grond. Onrealistisch dus.
Ander voorbeeld, in Nederland: de militaire oefenterreinen, die vaak in kwetsbare natuurgebieden liggen. Defensie klopt zichzelf graag op de borst als ‘beste milieubeheerder van Nederland’, omdat oefenterreinen zogenaamd eigenlijk natuurgebieden zijn waar ze slechts af en toe met een tankje doorheen crossen. Controle daarop ontbreekt, en momenteel wordt zelfs in snel tempo de Wet op de Defensiegereedheid door de politieke besluitvorming geloodst. Deze wet ontzegt gemeenten en burgers het recht op inzage in het gebruik van die terreinen, en geeft Defensie het recht om allerlei milieuwetgeving en -vergunningen buiten werking te stellen.”
Welk geluid zou je vanuit de klimaatbeweging in Nederland willen horen de komende tijd?
“Dat juist ontwapening en vredesprocessen veiligheid geven. Dat alleen dan samen internationaal gewerkt kan worden aan klimaatbeleid. Wees ook kritisch op de gigantische hoeveelheid geld die naar Defensie gaat. In 2024 gaven de rijke industrielanden volgens onderzoek – dat wij met het Transnational Institute hebben uitgevoerd – 52 keer meer uit aan hun krijgsmachten dan aan klimaatfinanciering voor de kwetsbaarste landen. In de EU-landen kwamen de uitgaven voor bewapening en militaire activiteit toen uit op 343 miljard. Nu heeft Europa zich gecommitteerd aan de 5-procentsnorm, dus die bedragen gaan nog véél hoger worden. Als we kijken naar Nederland: we moeten nu 19 miljard bezuinigen om 5 procent van het bbp uit te kunnen geven aan meer wapens en militaire infrastructuur. Geld dat ook nog eens voor een groot deel in de zakken van de Amerikaanse wapenindustrie zal verdwijnen. Er loopt een rechtstreekse lijn van ‘meer geld naar defensie’ naar ‘meer klimaatschade’. Als we stoppen met de bewapeningswedloop komt er broodnodig geld beschikbaar voor de aanpak van de klimaatcrisis, de echte grote crisis waarmee we als mensheid moeten dealen!”
Commentaar
Anika Schwarzlose en Elena Khurtova
Initiatiefnemers kunstproject Residue
Anika: “Het grootste probleem lijkt mij het ontbrekende bewustzijn bij het brede publiek over de milieueffecten van de wapenindustrie. Terwijl die zeer schadelijk zijn. Met ons kunstproject Residue confronteren we bezoekers met de onzichtbare vervuiling die de wapenfabriek Artillerie Inrichtingen op het Hembrugterrein in Zaandam in de bodem achterliet. Tussen 1904 en 2003 werd hier allerlei wapentuig vervaardigd: bommen, granaten, geweren en raketten. Ook was er een laboratorium dat chemische wapens zoals mosterdgas testte.”
Elena: “Voor Nederlanders was die wapenproductie een ver-van-mijn-bedshow. De wapens werden elders ingezet, onder meer in de koloniale oorlog in Indonesië, en later verkocht aan bijvoorbeeld Iran en Irak. Maar de productie was zo toxisch, dat we er ook ons eigen land mee vergiftigden.”
“Het is verboden om te moestuinieren”
Anika: “Voor Residue maakten we gebruik van een fotochemische printtechniek uit de landbouw, bodemchromatografie, die de concentraties aan lood, zink, asbest en olie in bodemmonsters kan omzetten in visuele beelden. Zo hebben we abstracte data over de vervuiling van de grond omgezet in tastbaar beeld, geprint op doeken.”
Elena: “Het is confronterend hoe vervuild het Hembrugterrein is, onder andere met zware metalen. De gebruikers die werken of wonen in de gebouwen die er achter bleven, is niet voor niets verboden om in de aarde te graven of te moestuinieren. Nu het terrein gezien wordt als lucratief bouwterrein zo vlakbij Amsterdam wordt wel aan bodemsanering gedaan, maar daarmee wordt het gif in de bodem verplaatst naar elders. Verdwijnen zal het nooit meer.”
Anika: “De wapenindustrie is een van de meest intransparante sectoren die er zijn. De milieuschade verdonkeremanen is deels bewuste strategie van de industrie zelf, maar ook te wijten aan de media die er niet over publiceren. Daarom moet het algemene publiek aan de bak, de druk opvoeren en openheid eisen. Het stilzwijgen rond de impact van de wapenindustrie moet dringend worden doorbroken.”
Tommy Wieringa
Schrijver en betrokken bij Protect Ukraine, dat hulptransporten naar Oekraïne organiseert
“De klimaatimpact van bewapening en oorlog is natuurlijk gigantisch en desastreus. Alleen al de gevolgen van een paar weken Iranoorlog – dat geriatrische vergeldingsproject van Trump. Maar als het gaat over Oekraïne en de weerbaarheid van Europa, zullen we ons toch moeten herbewapenen. Ik heb pacifistische idealen maar heb daar niets aan als Europa wordt bedreigd en Oekraïne wordt aangevallen. ‘De oorlog in Oekraïne’ is niet alleen een territoriale oorlog, maar ook een ideologische strijd tegen verlichtingsidealen, vrijheid en democratie, tegen vrouwenrechten en die van lhbti’ers, tegen individuele rechten in het algemeen.
De Poetins en Trumps willen opnieuw het recht van de sterkste vestigen. De oorlog is ook een milieuramp: Rusland vergiftigt rivieren, de schade aan het marineleven is enorm – er zijn al 60 duizend Zwarte Zee-dolfijnen gestorven. Vredesroepers zeggen: we moeten onderhandelen. Maar onderhandelen is onmogelijk. Rusland herhaalt alleen zijn eisen en vuurt ondertussen een verbijsterende hoeveelheid kamikazedrones en raketten af op burgerdoelen.
“Onderhandelen is onmogelijk”
Ik was deze week in Odesa met Protect Ukraine. De eerste nacht werden twee kleuterscholen, een kraamkliniek en twee portiekflats geraakt door Shahed-drones. We brachten ook luiers en urinecondooms naar een psychiatrische kliniek waar uit Rusland teruggekeerde krijgsgevangenen worden behandeld. Door genitale martelingen is 95 procent van hen levenslang incontinent.
Voor de duidelijkheid: ik lijd aan de klimaatcatastrofe. Ik heb twee dochters, ik ben ongelooflijk bezorgd. Maar ik zie een dichotomie tussen oplosbare en onoplosbare kwesties, zoals ik in mijn essay Optimisme zonder hoop ook beschreef. Inzake het klimaat kijken we naar een strijd die we niet meer kunnen winnen, we kunnen ons alleen nog aan passen. De strijd tegen Poetin en andere psychopaten valt wel te winnen. Ik ben het principieel met Wendela eens dat je alle discussies tegelijk moet voeren. Maar denken dat bewapenen niet nodig is, is goedbedoelde fictie. Je wilt niet weerloos zijn tegen het sadistische universum van Poetin en Trump.”
John Sterk
Bestuurslid Grootouders voor het Klimaat
“Wij vinden dat de klimaatbeweging zich vooral moet richten op klimaat, omdat ons hele voortbestaan daarvan afhankelijk is. Het gaat om het levenssysteem van de aarde. Onze focus ligt dus op klimaatmitigatie en -adaptatie, het behoud van biodiversiteit en de afbouw van fossiele brandstoffen. Wij willen zoveel mogelijk mensen in onze beweging verbinden, daarom is het belangrijk om een heldere boodschap te hebben. Je moet er geen andere onderwerpen bij betrekken, zoals oorlog en militarisering, want dan haken mensen af.
“Klimaatverandering is de grootste bedreiging”
Op de korte termijn is oorlog een reëel risico, maar voor ons blijft klimaatverandering de grootste bedreiging. Wij zien natuurlijk ook met lede ogen aan dat er zoveel geld naar defensie gaat, maar dat is niet een discussie die bij ons hoort. Daar zijn andere clubs voor. Veel van onze leden zijn ook actief in andere organisaties of politieke partijen. Dáár kunnen ze zich uitspreken over dit soort onderwerpen.
Klimaatverandering kan ook tot oorlogen leiden, zoals de Britse veiligheidsdienst recent in een rapport schreef. Dat is voor ons is juist een reden om de focus op klimaat te houden, voor een leefbare wereld voor onze kleinkinderen.”
Recente reacties