De politieke tendens van nu is ‘eigen land eerst’. Hoogleraar milieu en ontwikkeling Joyeeta Gupta hoopt dat we op een dieptepunt zitten. “Wie weet verlangen mensen over een paar jaar naar een systeem van opbouw in plaats van afbraak.” Als het zover is, moet er een goed plan klaarliggen. Daarom werkt ze aan een wereldwijde grondwet.
Het slotakkoord van de dertigste VN-klimaatconferentie in Brazilië (COP30) draait in acht bladzijden en 59 actiepunten vakkundig om de hete brij heen. Weer is het niet gelukt om mondiaal afspraken te maken om het gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen. Zijn klimaatconferenties wel het instrument waarmee we het voor elkaar gaan boksen, een duurzame en rechtvaardige wereld? Die vraag leggen we voor aan Professor dr. Joyeeta Gupta, hoogleraar milieu en ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam.
“Met alleen een klimaatverdrag ga je de klimaatcrisis nooit oplossen,” valt ze meteen maar met de deur in huis, “daar zijn grotere systeemwijzigingen voor nodig”. Joyeeta is een van de meest vooraanstaande klimaatwetenschappers van Nederland, en wereldwijd. Met een brede waaier aan expertises – waaronder mondiaal recht, politicologie, bestuurskunde en water – weet ze het klimaatprobleem in een breder perspectief te plaatsen. Haar cv is zo omvangrijk dat ze op haar website ook een (alsnog overvolle) samen vatting biedt. Ze schreef onder meer als hoofdauteur aan het IPCC-rapport van 2007 – het rapport dat het instituut en Al Gore de Nobelprijs voor de Vrede opleverde. In 2023 won ze de Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding van Nederland, die ze wil gebruiken om te werken aan een mondiale grondwet voor rechtvaardig klimaatbeleid.
Wat moet er veranderen willen we wél van het gebruik van fossiele brandstoffen af kunnen stappen?
“Het klimaatprobleem gaat dieper dan de onderwerpen die in de klimaat verdragen worden geadresseerd. Als we echt structurele oplossingen willen vinden, moeten we kijken naar het wereldwijde juridische systeem, het economische systeem en onze technologische koers. Op al die vlakken is sprake van mechanismen die onze fossiele verslaving in stand houden.”
Wat is een voorbeeld van zo’n mechanisme?
“Een belangrijk economisch voorbeeld is de schuldproblematiek. In klimaatverdragen wordt afgesproken dat rijke landen geld beschikbaar stellen aan armere landen om zich te beschermen tegen klimaatverandering. Maar het grootste gedeelte van dat geld bestaat uit leningen in plaats van giften. Dat betekent dat armere landen schulden opbouwen, waar rente over moet worden betaald. Om die groeiende renteverplichtingen op te kunnen hoesten, worden vervolgens vaak weer fossiele projecten opgezet.
“Milieurecht moet hoger in de hiërarchie staan dan investeringsrecht”
Fossiele projecten zijn lucratief, omdat de milieuschade die daarmee gepaard gaat niet op de balans wordt gezet. De winst stroomt vervolgens vooral naar de rijkere landen, waardoor de economische verhoudingen niet veranderen. De schuldproblematiek zit daarmee zowel ontwikkeling als de transitie naar duurzaamheid in de weg. En dat heeft natuurlijk weer te maken met het grotere plaatje, hoe ons hele economische en juridische systeem is ingericht.”
Kun je dat grotere plaatje schetsen?
“Ik onderscheid daarin drie sporen. Het eerste gaat over de hiërarchie in ons rechtssysteem, of eigenlijk juist het gebrek daaraan. Vaak worden fossiele projecten uitgevoerd door grote internationale bedrijven, en valt het werk onder een investeringsverdrag tussen twee of meerdere landen waarin bedrijven veel rechten worden toegeschreven. Als een land van een bedrijf af wil, kan het een onbetaalbare claim voor compensatie van gemiste inkomsten aan zijn broek krijgen. We zouden eigenlijk op mondiaal niveau naar een systeem toe moeten waarin veilige en rechtvaardige planetaire grenzen, milieu rechten dus, hoger in de hiërarchie staan dan dit soort private rechten of investeringsrecht. Ook mensenrechten en het recht op ontwikkeling zouden hoger moeten staan. Nu krijgen financiële afspraken de hoogste prioriteit.
Het tweede spoor gaat over de huidige inrichting van ons economische systeem: het neoliberaal kapitalisme. Dat is helemaal gericht op individuele vrijheid, een vrije markt, deregulering, een kleine staat en weinig internationale samenwerking. Het klimaatprobleem aanpakken vraagt juist om een collectief verhaal, dat het algemeen belang dient, en niet alleen het belang van de grootverbruikers van fossiele brandstoffen. Het vraagt dus juist om regulering, gelijkwaardigheid en mondiale samenwerking. Maar op dit moment bewegen we daar juist van weg, dat is een groot probleem.
Ongereguleerde technologische ontwikkelingen leiden juist tot méér vervuiling en uitstoot
En dan is er nog het derde spoor: marktgedreven technologische ontwikkeling. Technologie kan natuurlijk oplossingen bieden, zoals zonnepanelen en windmolens. Maar ongereguleerde technologische ontwikkelingen in een kapitalistische vrije markt leiden over het algemeen juist tot méér vervuiling en uitstoot. Denk aan het enorme energieverbruik van AI, maar ook de vervuiling door ‘handige’ stoffen zoals PFAS.
Daarnaast misbruiken mensen het vertrouwen in onze toekomstige technologische capaciteiten vaak om nu niets te hoeven veranderen. Bijvoorbeeld de belofte van grootschalige opslag CO2- opslag. Die wordt misbruikt om nu niks te hoeven doen aan onze uitstoot én hij is niet eens eerlijk. De effecten van klimaatverandering die nu al optreden worden er namelijk niet mee ongedaan gemaakt. Gletsjers komen niet opeens terug. Stormen en overstromingen zijn niet opeens niet meer gebeurd. Daar komt bij: als het klimaat door technologie in de toekomst maakbaar wordt, wie gaat er dan over in de toekomst?”
De drie sporen zijn in grote mate verweven, legt Joyeeta uit. Technologische ontwikkelingen in een ongereguleerde markt zorgen voor klimaat- en milieuschade. De winsten gaan naar grote bedrijven, de schade komt terecht bij de maatschappij. Daar wordt bijna de hele wereld slechter van, behalve misschien de 1 procent grootste vervuilers. Aangezien de minst vermogende mensen vaak op de kwetsbaarste plekken wonen, worden zij onevenredig hard getroffen. “Om daar iets aan te doen, moeten we dus werken aan een grote systeem wijziging op die drie sporen tegelijk.”
Maar wordt hernieuwbare energie door technologische ontwikkeling en marktwerking niet goedkoper, zodat fossiel uiteindelijk niet meer nodig is?
“Ongereguleerde marktwerking gaat nooit zorgen voor het einde van fossiele brandstoffen. De belangrijkste reden daarvoor is dat fossiel enorm winstgevend blijft. De winsten zijn veel groter dan bij hernieuwbare energie, omdat het fossiele systeem monopolistischer is. Als je eenmaal beschikt over de complexe infrastructuur om olie op te pompen en te verwerken, kun je het met enorme winstmarges verkopen. Je hoeft nooit bang te zijn dat particulieren het zelf gaan doen, want dat kunnen ze niet. Met zonnepanelen is dat anders. Als je zonnepanelen verkoopt, laat je de consument zelf energie opwekken. Dat is veel minder aantrekkelijk voor bedrijven.”
Daarnaast blijft de vraag naar energie in een ongereguleerde markt steeds maar toenemen, nu bijvoorbeeld door AI, zegt Joyeeta. “Omdat de vraag naar energie zo structureel groter blijft dan het hernieuw bare aanbod, blijft fossiel ont zettend winstgevend. En het verhogen van de NAVO-norm – alle lidstaten moeten sinds juni 2025 5 procent van hun Bruto Binnenlands Product uitgeven aan defensie – zorgt ook voor een grotere vraag naar fossiele energie. Fossiele bedrijven hebben in het huidige systeem een ongekend budget om hun positie veilig te houden. Dat stelt ze bijvoorbeeld in staat om critici te de mond te snoeren, met zogenaamde SLAPP-rechtszaken.”
“Alle wetten en verdragen moeten hetzelfde doel dienen: dat we de aarde niet om zeep helpen”
SLAPP is het Engelse acroniem voor een strategische rechtszaak tegen publieke participatie. Het Texaanse Energy Transfer voert sinds maart vorig jaar bijvoorbeeld zo’n ‘intimidatiezaak’ tegen Greenpeace. Greenpeace had zich kritisch uitgelaten over de aanleg van een enorme oliepijpleiding, de Dakota Access Pipeline, op grondgebied van de inheemse Standing Rock Sioux. Energy Transfer eist een megaboete van meer dan een half miljard euro voor laster en opruiing. De zaak is nog altijd in behandeling.
“Ook manipuleren grote fossiele bedrijven de publieke opinie via sociale media en AI content”, gaat Joyeeta door. “Er wordt vrij veel, soms heel subtiele, desinformatie verspreid, waarin hernieuwbare energie wordt weggezet als onbetrouwbaar en duur, en fossiele energie als zeker en betrouwbaar. Nu er door internationale spanningen een grote nadruk ligt op de energiezekerheid, slaat dat aan. En met veel geld en genoeg technologie is het ook heel makkelijk om bijvoorbeeld belasting te ontwijken. Dat ontneemt staten weer geld om publieke middelen te beschermen en te onderhouden. Al deze dingen bij elkaar zorgen ervoor dat ongereguleerde marktwerking niet de oplossing gaat bieden maar juist de status quo in stand houdt.”
Wat moeten we dan wel doen?
“Dan komen we weer terug bij wat ik aan het begin zei: de problematiek is veel groter dan de scope van het klimaatverdrag. Je kunt binnen het klimaatverdrag niet beginnen over belastingontwijking, defensie-uitgaven of desinformatie door AI. Die problemen worden nu in aparte verdragen en wetten behandeld, en zijn ook in elk land of continent weer anders. Dat werkt niet. De hiërarchie tussen al die losse sporen is niet duidelijk. Via maatschappelijke discussie moeten we komen tot een overkoepelend rechtssysteem van principes waarin wél een duidelijke hiërarchie zit. Alle wetten en verdragen moeten hetzelfde mondiale doel dienen, namelijk dat we de aarde niet om zeep helpen. Dat moet de basis zijn waar al het andere ook aan moet voldoen: onze technologische ontwikkeling, de economie, het juridisch systeem. Pas dan kunnen we een succesvol programma uitrollen om actief weg te bewegen van fossiele brandstoffen.”
Maar is dit haalbaar in de huidige wereld? De wereldleiders die het nu voor het zeggen hebben, omarmen dit gedachtegoed niet bepaald.
“Alle grote maatschappelijke ontwikkelingen gaan met grote ups en downs. Toen we rond 2008 in de kredietcrisis zaten, had niemand het over het klimaat, dat had toen echt de laagste prioriteit. Maar dat soort dingen gaan voorbij, en in 2015 is daarna het meest ambitieuze klimaatakkoord ooit gesloten. Langer geleden, toen in Berlijn de Muur viel en de Koude Oorlog ten einde kwam, dachten we dat het investeren in wapens voorbij was. Maar onder druk van autoritaire types investeren we nu meer in defensie dan ooit. Ik ga al lang genoeg mee om te weten dat we ook verder moeten kijken dan een paar jaar.
“Als je rekening houdt met wat op dit moment politiek haalbaar is, dan lever je meteen al in”
Het klopt dat er op dit moment weinig ambitie is op het gebied van klimaat, gezondheid en mondiaal samenwerken. De tendens is nu ‘eigen land eerst’. We zien dat onder Trump, maar ook in andere landen. Ik hoop dat we wat dat betreft op een dieptepunt zitten. Dat mensen gaan zien dat problemen zo niet worden opgelost. En als dit inderdaad een dieptepunt is, dan kan het zo zijn dat mensen over drie of vier jaar gaan verlangen naar een beter systeem. Een systeem van opbouw in plaats van afbraak. Een systeem waarin niet de allerrijksten profiteren. En dan moet daar een goed plan voor klaarliggen. Dat is waar ik aan werk, onder andere met het onderzoeksproject voor een wereldwijde grondwet.”
Hoe pak je dat aan, een wereldwijde grondwet ontwerpen?
“Met mijn onderzoeksgroep The Open Science Justice Lab onderzoeken we hoe dat vorm zou kunnen krijgen. We moeten binnen alle verschillende organen van de VN afspraken maken, breder dus dan alleen via de COP-klimaatconferenties. De gedachte is daarnaast dat we over een jaar of vier niet alleen ideeën hebben op basis van academisch onderzoek, maar een breder, legitiem verhaal. Via ons open science justice lab nodigen we iedereen boven de tien jaar uit om mee te doen, wereldwijd. We dagen deelnemers uit om een verhaal van duizend woorden of een kunstwerk te maken, om duidelijk te maken wat zij in een mondiale grondwet terug willen zien. We hebben al honderd uiteenlopende essays in allerlei talen, die staan op onze website globalconstitution.org. Ze gaan bijvoorbeeld over hoe we beter rechten aan de natuur toe kunnen kennen of hoe we in een circulaire economie meer rekening kunnen houden met de verhoudingen tussen het mondiale noorden en zuiden. Zo wint het aan legitimiteit, dit werkt alleen als het een bottom up proces is. Het wordt echt een nieuw verhaal voor het antropoceen. We willen over vier jaar een tekst kunnen delen.”
En kan het dan ingevoerd worden?
“Dat zal niet zonder slag of stoot gaan. We schrijven op wat echt nodig is, niet wat het makkelijkst is om te doen. En dat is ook heel belangrijk. We willen nu een compromisloos verhaal maken voor een andere toekomst. We moeten daarbij geen rekening houden met wat op dit moment politiek haalbaar is, want dan lever je meteen al in. Het is belangrijk dat we snel met een goed verhaal komen, zodat we dat kunnen gebruiken als de omstandigheden zich er voor lenen. Het verhaal zal brandstof zijn voor maatschappelijke bewegingen die opkomen voor mensenrechten en gelijkheid.”
Wanneer kan zo’n nieuwe mondiale grondwet echt werkelijkheid worden?
“Ik heb wel eens gezegd dat 2045 een mooi moment zou zijn voor een nieuwe wereldwijde grondwet, precies honderd jaar nadat de VN zijn opgericht. Dat zou een mooie stip op de horizon zijn. Maar we hebben natuurlijk al eerder resultaten nodig. Gelukkig komen er nu ook al dingen in beweging. De laatste tijd komen veel rechters ook tot de conclusie dat klimaatschade moet worden voorkomen. Wereldwijd spelen er nu al zo’n 3000 rechtszaken over klimaat, waarvan 160 tegen de fossiele sector en 3 bij de verschillende internationale gerechtshoven. Allemaal op basis van bestaande juridische principes. Dat geeft hoop!”
Recente reacties