Flamingo’s & waterkanonnen

De milieubeweging in Albanië heeft de Vjosë, de laatste ‘vrije’ rivier van Europa, gered van waterkrachtprojecten. Een belangrijke overwinning, maar sinds kort is de Vjosë weer in het nieuws. Er wordt opnieuw gestreden: tegen mega-bouwprojecten én tegen de macht van private investeerders. Mensen hebben het gevoel dat Albanië in de uitverkoop staat, en het verzet daartegen groeit.

Zydjon Vorpsi heeft nog maar net zijn fototoestel tevoorschijn gehaald, of het gaat mis. Twee bewakingsagenten stormen de poort van de bouwwerf uit. De breedste van het duo tiert dat fotograferen verboden is en dat we moeten opkrassen. Maar Zydjon laat zich niet zomaar intimideren. Na een verhitte discussie staan we uiteindelijk op de openbare weg, waar niets ons verhindert om foto’s te maken. Als we wegrijden, houden de bewakingsagenten ons nog altijd in de gaten.

Op deze bouwwerf, vlakbij de stad Vlorë, verrijst wat de grootste luchthaven van Zuidoost-Europa moet worden. De ambities liegen er niet om: twee miljoen bezoekers per jaar moeten het ontluikende toerisme in Albanië een stevige duw in de rug geven. De site ligt echter midden in de Narta-Vjosë-lagune, een van de ecologisch meest waardevolle kustdelta’s van Europa. Hier mondt de Vjosë, Europa’s laatste vrij stromende rivier, uit in de Adriatische Zee.

Platgewalst

Het is eenvoudig voor te stellen welke gevolgen een dergelijk bouwproject zal hebben op een uniek maar kwetsbaar ecosysteem. Ecologisch vandalisme, zegt Zydjon, coördinator van de milieuorganisatie Protection and Preservation of Natural Environment in Albania (PPNEA). Maar er is meer aan de hand dan alleen de bouw van de luchthaven, zo blijkt verderop in de delta. Twee arbeiders zijn bezig met het neerzetten van een hek, midden in de natuur, verderop staat een graafmachine geparkeerd. Maar deze gronden maken geen deel uit van de luchthaven. De arbeiders maken ons meteen duidelijk dat ook hier fotograferen uit den boze is.

Het is begin april, de delta lijkt een verloren zaak, maar enkele weken later zullen de eerste protesten tegen de bouwplannen uitbreken. De grondwerken in de delta zijn deze lente van start gegaan, zonder enige vergunning, vertelt Zydjon, terwijl hij naar een kale zandvlakte wijst. “Alles is platgewalst, de vegetatie verwijderd. een deel van de oude zandduinen is zo goed als met de grond gelijk gemaakt.” Aan de rand van het perceel is inderdaad nog een half afgegraven duin te zien. Als iets later een auto met bewakingsagenten komt aangereden, houden we het voor gezien.

Schimmige investeerders

Er broeit iets in Albanië. Eind mei dit jaar merken bewoners van Zvërnec, een dorp nabij de Narta-delta, dat ook daar arbeiders delen van de kust met hekken afsluiten. Een kleine betoging loopt uit op een rondje duwen en trekken met de bewakingsagenten. Het protest verspreidt zich als een lopend vuurtje, het ongenoegen over wijdverspreide corruptie kookt over. De flamingo, een van Albanië’s meest iconische vogels, groeit uit tot symbool van de protestbeweging. Als in de hoofdstad Tirana vele duizenden mensen de straat op gaan, moet de politie waterkanonnen en traangas inzetten om de menigte van het parlement weg te houden. De Flamingo-revolutie is een feit.

“Het terrein dat vorige maand platgewalst werd, is nog altijd beschermd gebied”

Het ongenoegen van de betogers richt zich vooral op een reeks bouwprojecten aan de Adriatische kust – waaronder de luchthaven in Narta-Vjosë-lagune – maar wortelen in een dieper ongenoegen over corruptie en ondoorzichtig beleid in Albanië. Centraal staat het eiland Sazan, onder het communistische regime een militaire basis, maar ondertussen verlaten. Sazan is een broedplek voor flamingo’s en veel andere vogelsoorten, en is een habitat voor zeldzame mediterrane monniksrobben en zeeschildpadden.

Zowel de bouwprojecten op Sazan, als in de Narta-Vjosë-delta en elders aan de Albanese kust komen voor rekening van een reeks schimmige investeerders rondom Jared Kushner en Ivanka Trump. In een interview vertelt de ‘dochter van’ hoe zij het eiland ‘ontdekte’ tijdens een cruise, en meteen gecharmeerd was van de schoonheid ervan. Bedoeling is om er luxueuze hotels en andere exclusieve toeristische infrastructuur op te trekken. In het noordelijke deel van de delta, naast de luchthaven, moet een nagelnieuwe stad met tienduizend woningen komen.

De Albanese autoriteiten rechtvaardigen de bouwwoede als noodzakelijke investeringen om de toeristische sector uit te bouwen. De milieubeweging bekritiseert de omvangrijke ecologische schade aan een van de laatste relatief ongeschonden mediterrane ecosystemen én de weinig transparante overdracht van publiek land aan private investeerders.

Ontmoeting van zout en zoet

Delta’s behoren tot de meest boeiende stukken natuur. Dergelijke ecosystemen waar zout en zoet water elkaar ontmoeten, omvatten een mozaïek aan habitats. Dat is niet anders in de Narta-Vjosë-lagune, een lappendeken van zoutmoerassen, zoetwaterstromen, duinen, plassen en dennenbos. In de delta zijn zo’n 1400 planten- en maar liefst 700 diersoorten te vinden, waaronder pelikanen. De plek is een belangrijke halte op Adriatische Vliegroute, een migratieroute tussen Europa en Afrika, waarlangs jaarlijks miljoenen vogels passeren.

Een magisch oord, aldus Zydjon. “De Narta loopt over van leven, een staalkaart van wat mediterrane natuur te bieden heeft. Die rijkdom aan soorten reflecteert de diversiteit van het landschap, ontstaan uit het samenspel tussen de Vjosë en de zee. Sommige habitats zijn uniek. De hoge zandduinen bijvoorbeeld. Aan de voet ervan leggen zeeschildpadden hun eieren, iets wat nergens anders in Albanië nog gebeurt. Dit alles dreigt te verdwijnen onder het beton.”

In principe staat de gehele delta ingekleurd als natuurgebied. De overheid hief echter de bescherming op voor het stuk waar op de luchthaven moet komen. “Let wel, dat gebeurde pas een jaar nadat de werken al van start waren gegaan”, vertelt Zydion. “Het terrein dat vorige maand platgewalst werd, is nog altijd beschermd gebied.”

Alarmbel

De luchthaven begon als een vage verkiezingsbelofte uit 2018, gemaakt door huidig minister-president Edi Rama. “Dat plan deed meteen al alarmbellen afgaan”, vervolgt Zydion. “Lange tijd gebeurde er echter weinig. In november 2021 werd er begonnen met de werkzaamheden. Zonder – verplichte – bouwvergunning of milieueffectenrapport.” PPNEA heeft zich vanaf het begin tegen de bouw van de luchthaven verzet. “Men probeert de wettelijke procedures te omzeilen door voldongen feiten te presenteren. De overheid komt voortdurend met claims dat de luchthaven zo goed als klaar is, en dat er niets meer aan de gang van zaken te veranderen valt. In realiteit is nog maar een klein deel van de plannen gerealiseerd. Zo proberen ze bezorgde burgers te demotiveren, en kritiek van Europa te omzeilen.”

De overheid houdt vol dat de luchthaven, als die eenmaal is afgebouwd, slechts een minimale impact op de delta zal hebben. Onzin, volgens Zydion. “De site ligt vlakbij de plek waar flamingo’s en pelikanen broeden, hun habitat wordt zo ongeveer doormidden gesneden. Daarbovenop komt het lawaai en de uitstoot van vliegtuigen.” Bovendien blijft het niet bij de luchthaven alleen. “De bebouwing zal zich uitbreiden als een kankergezwel. Men spreekt over tienduizend woningen, luxehotels en resorts. Een hele nieuwe stad, middenin de delta! De Narta-lagune zal degraderen tot een banaal vakantieoord, in plaats van de ecologische schatkamer die de delta vandaag nog steeds is.”

Geruis in de diepte

Enkele uren rijden stroomopwaarts langs de Vjosë ontvouwt zich een heel ander landschap. Aan de overkant van de vallei reiken de besneeuwde toppen van het Nemërçka-gebergte naar de hemel. De grillig geplooide steenlagen getuigen van het geologisch geweld dat deze bergen ooit vorm gaf. Lager op de helling liggen bossen die overgaan in weiland. Schaarse dorpjes dragen vaak een Griekse en een Albanese naam, een herinnering aan het oude Epirus – de historische benaming voor deze regio, vandaag doorsneden door de Grieks-Albanese grens.

“De Vjosë én haar bijrivieren zijn beschermd, dat is uniek in Europa”

Ondanks de wind is beneden het geruis van de Vjosë te horen. Hier is de rivier op haar smalst, en baant ze zich met volle kracht een weg door haar rotsige bedding. Verderop waaiert ze uit, en kronkelt ze door de laagvlakte. Op haar weg laat de Vjosë een brede, steeds veranderende constellatie van grindbedden achter totdat ze uiteindelijk de Adriatische zee bereikt.

Vrije rivier

“Er is op zich niets speciaals aan de Vjosë”, vertelt Olsi Nika, hydrobioloog en oprichter van EcoAlbania, de grootste milieuorganisatie van het land. “Behalve dan de ononderbroken stroming.” Niet alleen de Vjosë zelf, maar ook de zijrivieren zijn gespaard gebleven van dammen en andere infrastructuur, en werden nooit rechtgetrokken. De liefde voor de rivier zit diep bij Olsi, zo diep dat hij zijn zoon Aoos noemde, naar de Griekse naam van de Vjosë. “Mensen verbazen zich vaak over hoe grillig de Vjosë zich door het landschap slingert”, gaat Olsi verder. “Maar dit is eigenlijk hoe een levende, vrij stromende rivier eruitziet. Een mozaïek van grind- en zandbedden, poelen, oeverbos, weiland,… Een dynamisch, steeds veranderend geheel aan habitats waar een rijkdom aan soorten zich thuis voelt.”

Dit rivierlandschap had er echter heel anders uit kunnen zien. Op een gegeven moment stonden er maar liefst 45 waterkracht centrales gepland op de Vjosë en haar zijrivieren. Maar na een lange, slopende strijd trok de Albanese milieubeweging aan het langste eind. In 2023 besliste de overheid om alle damprojecten op de Vjosë en haar zijrivieren op te schorten. De rivier werd in haar geheel beschermd als nationaal park. Het heeft er vaak hopeloos uitgezien, zo herinnert Olsi zich. “Sommige bouwplannen waren al in een vergevorderd stadium. Zeker in Kalivaç, waar de grootste dam gepland werd, was men al begonnen met de bouwwerken. Van dit rivierlandschap zou niets zijn overgebleven, mochten de dammen er gekomen zijn. Een totaal en permanent verlies. Als je eenmaal een dam hebt gebouwd, is er geen weg terug, of in ieder geval erg moeizaam. Elders in Europa wordt gewerkt aan het verwijderen van verouderde of ongebruikte dammen. Maar herstel is een traag en kostbaar proces, en het wordt nooit meer zoals het was.”

Nieuw beschermingsmodel

De beslissing om het gehele stroomgebied van de Vjosë te beschermen mag gerust historisch heten, zegt Olsi. “Het nationaal park hanteert een nieuw model om de natuur, en dan specifiek rivieren, te beschermen. Het gaat niet om een natuurreservaat langs een mooi stukje water bij een rivier die voor de rest geruïneerd werd. Het gehele riviersysteem, de Vjosë en haar bijrivieren, genieten be scherming. Dat is uniek in Europa. Het feit dat het voor het eerst geïmplementeerd werd in Albanië, toch een land in ontwikkeling, vind ik dubbel zo betekenisvol.”

Toch wil Olsi niet van een overwinning spreken. Een nationaal park uitstippelen op de kaart is één ding, effectief management is iets anders. Het is ook geen eenvoudige opdracht, om langs de uitgestrekte loop van de rivier natuurbescherming te verzoenen met de belangen van omwonenden. “Het ontbreekt aan mensen en middelen, maar in de eerste plaats aan wil. We zien maar weinig inspanningen om verder te gaan dan het bevriezen van bouwplannen voor waterkrachtcentrales en een formalistische erkenning.”

Een van de maatregelen die op zich liet wachten na het op richten van het nationaal park is een grondig onderzoek naar de ecologische gezondheid van de Vjosë. Uiteindelijk voerde EcoAlbania dan maar zelf een studie uit. Vooral het afleiden en wegpompen van water uit de Vjosë en haar zijrivieren heeft een serieuze impact. Cijfers ontbreken, maar een schatting van de milieuorganisatie stelt dat bijna de helft van het debiet afgeleid wordt, voornamelijk om de landbouw van irrigatie te voorzien.

Ontginning

Ook mijnbouw en oliewinning vormen een belangrijke bedreiging voor de rivier. Albanië heeft de grootste olievoorraad op land in Europa. Zeker in het zuidwesten zijn de typische jaknikkers een vast onderdeel van het landschap. Vaak gaat het om sterk verouderde installaties uit de jaren ’70, die regelmatig lekken. Bij het dorp Poçem werden verschillende lekken gedocumenteerd, rechtstreeks in de Vjosë. In het naburige Selenicë ligt een stortplaats van bitumen, een restproduct van oliewinning, vlak langs de oever op een plek die regelmatig overstroomt.

En dan is er nog het opgraven van grind uit de rivierbedding. “Een onderschat pijnpunt”, zegt Olsi. “We vonden zo’n veertig plekken waar grind gewonnen wordt, meestal zonder vergunning. Het lijkt minder erg om gesteente op te graven. Maar grindwinning, zeker op kwetsbare plekken, verstoort de continuïteit van de rivier. Vooral voor vissen die migreren vormen grindwinningen een onoverkomelijke hindernis.” Ook plastic afval en onbehandeld afvalwater uit de dorpen en steden zorgt voor druk op de gezondheid van de Vjosë, net als het opkomend toerisme. “Dat is vandaag nog geen probleem. Maar het gaat wel die richting uit. Toerisme groeit als kool, en dus ook infrastructuur en activiteiten zoals rafting.”

Meer dan vogels

De Flamingorevolutie markeert een keerpunt voor de Albanese milieubeweging. Met de erkenning van de Vjosë als nationaal park werd een groot succes geboekt, maar zonder effectieve bescherming van de delta is het plaatje niet volledig. Bovendien: zowel de Narta-lagune als het eiland Sazan genoten wettelijke bescherming, een status die in alle stilte werd opgeheven door de overheid toen er grote investeringsprojecten op tafel kwamen te liggen.

Precies die gang van zaken bracht mensen massaal op de been sinds eind mei. Want de protesten gaan over meer dan vogels. Er leeft een gevoel dat de overheid over de hoofden van het publiek heen beslist over de bestemming van publiek land. De belangen van buitenlandse investeerders wegen daarbij zwaar door. Zo groeide de flamingo onverwacht uit tot een symbool voor de eis tot een transparante overheid, en voor zeggenschap van burgers bij het bepalen van de toekomst van Albanië’s natuurlijke rijkdom.