De klimaatcrisis is een identiteitscrisis

Met de Verlichting ging voor de natuur het licht uit. Dieren waren ineens machines, de natuur een uurwerk, beschaving een rekensom. De enige die begiftigd was met de (Goddelijke) Rede was de mens, die in de Linneaanse taxonomie Homo sapiens werd genoemd. De ‘wetende aap’: het domste idee ooit. Ook dieren kennen culturen en talen, planten reageren op pijnprikkels en schimmels hebben een geheugen. We zijn geen unieke dieren, we zijn niet eens individuen. Mitochondriën, de energiefabriekjes in onze cellen die al onze bewegingen mogelijk maken, waren ooit zelfstandig levende bacteriën. Zij zijn een samenwerking aangegaan met en in onze cellen en hebben nog steeds hun eigen DNA. In taxonomische termen zijn zij dus een soort en zijn wij symbioses, net als korstmossen: samenwerkingen tussen verschillende individuen. Zonder darmflora kunnen we ons voedsel niet verteren. Er zijn geen harde grenzen tussen ons en onze leefomgeving.

De kunstmatige scheiding tussen mens en natuur slaat diepe wonden, niet alleen in de aarde maar ook in onszelf. Er zitten PFAS in ons bloed omdat we de aarde zien als dode voorraad grondstoffen. Wat we de omgeving aandoen, doen we onszelf aan. Natuurherstel gaat daarom niet alleen over het herstel van de fysieke condities van natuur, maar ook over herstel van de relatie tussen mens en natuur. Het riedeltje is inmiddels bekend: er moet 150.000 hectare extra natuur bij om gebieden te vergroten, te bufferen en te verbinden, het waterpeil moet omhoog en stikstof en pesticiden moeten fors omlaag. Maar dat blijft een technocratisch verhaal waarvan de betekenis makkelijk uit beeld verdwijnt.

Als je het landschap niet kunt lezen, ga je dood

Het klimaatbeleid wordt gereduceerd tot de hoeveelheid CO₂ in de atmosfeer, het natuurbeleid tot mollen stikstof per hexagon. De ‘heldere probleemdefinities’ die nodig zijn voor rationele oplossingen die passen bij het Verlichtingsdenken, vertroebelen de samenhang. Terwijl samenhang nu net de essentie is. Alle natuuroplossingen zijn goed voor het klimaat maar niet alle klimaatoplossingen zijn goed voor de natuur. We hebben een voedselindustrie die niks doet met gezondheid en een gezondheidsindustrie die niks doet met voedsel. We hebben vier wetenschappelijke vakgebieden en vijf ministeries voor één probleem.

In ecologie, de wetenschap van het leven, staat samenhang centraal. Biodiversiteit gaat over variatie van genen, soorten en systemen en alle interacties daartussen. Wij mensen zijn van fruit etende boombewoners veranderd in jager- verzamelaars, omdat klimaatverandering daar aanleiding toe gaf. We hebben onze vacht afgegooid om te kunnen zweten en zijn achter dieren aan gaan rennen voor de eiwitten. Het heeft ons gemaakt wie we geworden zijn: groepsdieren die denkkracht en empathie koppelen aan uithoudingsvermogen en creativiteit. Biodiversiteit gaat dus ook over neurodiversiteit: samenhang tussen verschillende denkstrategieën. Nu we na een periode van relatieve stabiliteit opnieuw een tijdperk van grote veranderingen in gaan, zijn die kwaliteiten van groot belang: in je eentje ga je dood. Als je het landschap niet kunt lezen, ga je dood. Als je niet kunt samenwerken, ga je dood.

Ideologieën die individualisme promoten zijn daarom dodelijk. Mensen zijn geen consumenten, maar burgers, en dat zijn geen individuen, maar unieke actoren in een samenleving. De schaalgrootte die we als renjagers kunnen overzien, is de regio. Daarom is dat de schaal waarop je samenwerking kan organiseren die past bij natuurlijke kringlopen in landschappen. Veel gaat er slecht in de natuur, maar waar het goed gaat, is dat op regionale schaal: daar komen streekproducten, identiteit van het landschap en natuurlijke kringlopen samen. En daar zie je ook vruchtbare samenwerkingen tussen boeren, bedrijven en natuurbeschermers. De natiestaat is een relatief recente uitvinding die begon met geweld en zal eindigen met geweld. De streek heeft de toekomst, daar liggen onze wortels. We komen er vandaan, en daarom komen we er ook weer thuis.