Verleden, heden en toekomst laten zich niet altijd van elkaar scheiden. Deze drie boeken spelen ieder op hun eigen manier met tijd: tijd die verglijdt, terugkeert of misschien wel tegelijkertijd bestaat.
Dio en Sef rapten er in hun hit ‘Tijdmachine’ al over: wat als je terug kon in de tijd? Zou je ingrijpen om tragische gebeurtenissen te voorkomen? Je zou fouten van jezelf kunnen herstellen in het verleden, zelfs van de mensheid als geheel! Hoe zouden we nu leven als we nooit waren begonnen aan privébezit? Voordat je een tijdsprong maakt, bied ik je een verse selectie boeken aan.
Verbeeldingskracht
Eind mei las ik De grote schoonmaak (2026) van Rob van Essen. Dat deed ik als ‘leesteraar’ voor de nieuwe boekenclub van De Taalstaat. Deelnemen aan dit prachtige radioprogramma was voor mij een droom die uitkwam. Helemaal om naast Rob te zitten, voor wie ik veel bewondering heb, als mens en auteur. Zijn roman is een feest voor je verbeeldingskracht. Tijdens het lezen voert Rob je mee in zijn ritme, met zijn vertelkunst in overdrive. Iedere keer wanneer je op een kruispunt in het verhaal denkt: kan het nog een tikkeltje vreemder, dan kun je erop rekenen dat Rob precies die afslag neemt.
Hoofdpersoon Thomas maakt aan het begin van het boek iets absurds mee in de supermarkt waar hij een bijbaan heeft. Samen met zijn leidinggevende, de heer Vendriks, ziet hij hoe een menshoge promotiefles van schoonmaakmiddel Brixo openscheurt en leegloopt, de hele winkel door. Wanneer Thomas na een dag verhaal haalt bij Vendriks, doet die alsof er niets is gebeurd. Thomas’ zoektocht gaat langs verschillende locaties en via tijdsprongen (Engeland in 1990, Amsterdam in 1981-1984, ergens in 2197). Hij blijft zoeken naar een verklaring voor de vreemde gebeurtenis. De kunsten, liefde en filosofie bieden geen antwoord. Wanneer hij overweegt het spirituele pad in te slaan, komt hij Vendriks weer tegen. Vanaf dat moment raakt het verhaal in een stroomversnelling. Voor het onverklaarbare krijgt de lezer een ‘verklaring’ die je oren doet klapperen. Pas aan het einde van het boek ga je zien wat je in het begin hebt gemist.
Alles tegelijkertijd
Het verhaal van jouw leven is het centrale verhaal van Ted Chiangs sciencefictionbundel uit 1998 (vertaling Arie Storm 2016). De verfilming ervan, Arrival (2016), was een blockbuster. Hoofdpersonen zijn taalkundige Louise Banks en natuurkundige Gary Donnely. Samen proberen ze contact te leggen met buitenaardse wezens die plotseling op verschillende plekken op aarde verschijnen via grote schermen, die ‘spiegels’ worden genoemd. Op het scherm van de spiegel waaraan Louise en Gary werken, verschijnen twee buitenaardse wezens die lijken op “een ton die opgehangen was aan een kruispunt van zeven ledematen”, waardoor ze de naam ‘zevenpoten’ krijgen. Louise probeert als taalkundige te doorgronden hoe wij als mensen kunnen communiceren met de zevenpoten, en ze stuit op grote verschillen in denkwijzen. Mensen ervaren gebeurtenissen opeenvolgend: we denken en handelen in stappen en zien daardoor oorzaak en gevolg. De zevenpoten ervaren tijd niet als een opeenvolging, maar als gelijktijdigheid. Behalve oorzaak en gevolg zijn alle gebeurtenissen onderdeel van een groter geheel. Als lezer verbreed je daardoor je kijk op taal en tijd. Bij Louise verandert zelfs haar bewustzijn, waardoor ze het verleden, heden en toekomst gelijktijdig overziet. Wat zou jij met deze gave doen: zou je een tragische gebeurtenis voorkomen, hoe levensverrijkend en liefdevol die ook was?
Tijd verspringt en glijdt
De roman Dagen van glas (2023) van dichter en filosoof Eva Meijer speelt zich af tussen 1933 en 2060. Door de verhaalopbouw en de grote tijdsprongen wordt het verstrijken van de tijd bijna voelbaar. We volgen drie leden van één gezin: moeder Emel, vader Johannes en dochter Doris. Ze worstelen allemaal met dezelfde vraag: hoe leef je met het besef dat de tijd doortikt en alles uiteindelijk eindigt?
Emel zoekt het antwoord in aandacht, die grote bedrijven volgens haar van ons willen afpakken: “Aandacht is een van de weinige wapens die we hebben tegen het verglijden van de tijd.” Doris is rebelser: “Waarom komt niemand in opstand tegen de tijd? Het is toch verschrikkelijk dat alles voorbij gaat?” En vader Johannes, die oude brieven bestudeert: “We interpreteren ons eigen leven ook steeds opnieuw. Dat is hoopvol en treurig tegelijk.” Drie stemmen, één gezin, één onontkoombaar gegeven. Zo nodigt het boek je uit om met meer aandacht naar je eigen beleving van tijd te kijken.
Komt ons verlangen naar tijdreizen voort uit onvrede met het heden? We willen vaak terug in de tijd om onze fouten of die van de mensheid te herstellen. Ik voel meer ‘hier en nu’-beleving: vanuit aandacht voor jezelf, anderen en wat ons dierbaar is. Mocht deze boodschap toekomstige generaties bereiken: zoek me gerust op, nobele tijdreizigers! Onder het genot van een haver chai latte hoor ik graag alles over jullie verleden en mijn toekomst.
Boekenliefhebber Rakesh Kalloe verdiept zich dit keer in boeken die spelen met de tijd.
