Wie strijdt voor klimaatrechtvaardigheid, moet ook kritisch kijken naar de digitale wereld. Daarom kiest Milieudefensie zoveel mogelijk voor opensource-software van Europese makelij in plaats van Amerikaanse techreuzen. Steeds meer mensen begrijpen waarom dat nodig is.
“Je moet doen wat je zegt dat je doet”, laat Machiel van Veen weten via de app Talk, de videobeldienst waarmee Milieudefensie werkt. “Ik dacht: ik laat je meteen even zien hoe geweldig de wereld van open source is.” Machiel werkt zo’n 11 jaar bij Milieudefensie als systeembeheerder bij de ICT-afdeling. In die tijd is er best wat veranderd. Zo is Talk onderdeel van Nextcloud, het alternatief voor Google Docs of Windows 365, waarop Milieudefensie inmiddels een groot deel van haar digitale werkomgeving heeft ingericht. Ook al vinden de medewerkers dat soms lastig, beaamt Machiel. Maar inmiddels begrijpt iedereen, ook de buitenwereld, waarom het nodig is.
Ik kan me voorstellen dat mensen stiekem Zoom en Google Docs blijven gebruiken?
“We hebben haters. We hebben vrienden. We zijn controversieel. Maar over het algemeen staat men erachter. Ik denk dat 60 procent van de medewerkers er geen problemen mee heeft. En van de overige 40 procent leggen de meesten zich er welwillend bij neer. Maar er zijn ook gebruikers die gewoon in hun vertrouwde Google- of Windows-omgeving willen werken. Die zullen nooit tevreden worden.”
Waarom open source?
“Open source betekent dat de broncode, de code achter een programma, openbaar is. Iedereen kan die bekijken, aanpassen en verbeteren. Zo is te controleren wat de software allemaal doet en wat er met de gebruikersdata gebeurt. Iedereen kan de opensource-software downloaden en installeren, bijvoorbeeld op een eigen server. Daardoor ben je minder afhankelijk van grote techbedrijven als Google of Microsoft. Maar het gaat om meer dan alleen onder de motorkap kunnen kijken. Onze missie voor een rechtvaardige wereld gaat verder dan alleen het milieu. Het gaat ook om mensenrechten en een rechtvaardige ICT. Hoe meer mensen opensource-software gebruiken, hoe minder macht er komt te liggen bij de grote techbedrijven, die winst maken met gesloten software, licenties en gebruikersgegevens.”
Draaien jullie alles op jullie eigen servers?
“Nu niet meer, maar vroeger wel. Toen stonden onze eigen servers op kantoor, met een dikke airco erop. Dat gaf natuurlijk een hoop lawaai. De mensen die ernaast zaten, waren eraan gewend, maar het was niet echt prettig. Daarom hebben we besloten om de servers buiten de deur te plaatsen.”
In de cloud dus? Maar jullie zijn toch geen voorstander van datacenters in de polder?
“Klopt, maar via een adviseur kwamen we bij Leafcloud uit, een hostingprovider uit Amsterdam. De warmte die vrijkomt van hun servers wordt voor warmwatervoorziening gebruikt, direct in hun eigen gebouw. Dat is een verschil met bijvoorbeeld een datacentrum dat op een warmtenet is aangesloten, want dan is er transmissieverlies.”
Ook belangrijk voor Milieudefensie is dat de servers van Leafcloud in Nederland staan en niet onder de Amerikaanse wetgeving vallen. Machiel: “Als je met Google of een ander Amerikaans bedrijf werkt, kan de Amerikaanse overheid altijd meekijken. Dat staat in de wet. En de Amerikaanse inlichtingen diensten kunnen dat weer delen met buitenlandse diensten, dus ook met de AIVD bijvoorbeeld. In het verleden is Milieudefensie onderwerp van onderzoek geweest. Dat kan in de toekomst weer gebeuren. Als we de data in Nederland bewaren, hebben we Nederlandse wetsbescherming.”
“Met opensource diensten blijven de controle en de data bij onszelf”
Die bescherming wordt steeds belangrijker in een wereld waarin techgiganten zoals Microsoft, Google en Amazon steeds meer naar de pijpen van Trump dansen. Het afsluiten van het e-mail account van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag was een wake-upcall, niet alleen voor Machiel, maar voor iedereen die zich met ICT bezighoudt. Dat afsluiten was een direct gevolg van de Amerikaanse sancties tegen het ICC in februari 2025. Die sancties legde het land op als reactie op de door het strafhof uitgevaardigde arrestatiebevelen tegen onder andere de Israëlische premier Netanyahu. De sancties verbieden Amerikaanse bedrijven zoals Microsoft om diensten te verlenen aan gesanctioneerde medewerkers, onder wie de helft van de zittende rechters en de voorzitter van het Strafhof. Daarmee wordt hun werk ernstig bemoeilijkt.
Of neem de zaak rond de Italiaanse internetprovider Autistici/Inventati (A/I). De Amerikaanse overheid plaatste dit vrijwilligerscollectief op een terrorismesanctielijst, onder meer vanwege de digitale diensten die het levert aan antifascistische en anarchistische groepen. Daardoor verloor A/I zijn PayPal- account, internetadres en bankrekening, waardoor de organisatie feitelijk niet meer kon functioneren.
Denken jullie ook na over dit soort scenario’s? Nextcloud of Leafcloud kan ook als facilitator van terrorisme gezien worden.
“Ja. Stel dat we in een rechtszaak verwikkeld raken met een Amerikaans bedrijf, en Trump zegt: ‘Dit zijn mijn vrienden’ en hij zet de knop om, moeten we daarop voorbereid zijn. Het is voor Milieudefensie daarom steeds belangrijker om zo veel mogelijk met open source-diensten te werken. Zo blijven de controle en de data bij onszelf. Als Nextcloud wordt gezien als een bedrijf dat terroristen faciliteert, kunnen wij de data zo ‘pakken’ en naar een andere server verplaatsen.”
Hoe zit het met de hardware? Draaien de laptops ook op open source?
“In principe werkt iedereen op een laptop van Milieudefensie. Dat zijn refurbished Lenovo ThinkPads. Daar zetten wij Ubuntu van Linux op, de opensource-variant van macOS en Windows. Alleen de financiële administratie gebruikt nog Windows, omdat hun software niet op opensource kan draaien. Helaas.”
En telefoons?
“Onze werktelefoons hebben nog steeds een Android-besturingssysteem. We hebben wel een paar Fairphones met een opensource-alternatief voor Android. Het lastige is dat de Fairphones tot nu toe relatief snel stuk gingen. Dus die waren in die zin niet zo duurzaam. Daarom zijn we er een tijdje mee gestopt en hebben we gewoon Samsungs ingekocht. Maar we zijn nu met de nieuwste Fairphones aan het experimenteren of we die betrouwbaar kunnen inzetten. Uiteraard met een opensource-besturingssysteem erop.”
Wat vind je ervan dat Milieudefensie social media gebruikt?
“Dat zou ik graag anders zien, maar ik heb daar geen zeggenschap over en het is nu ook nog niet realistisch om platforms als Facebook en Instagram te verlaten. Opensource-alternatieven zoals Mastodon zijn nog geen goede manier om de achterban te bereiken. Die zit nog steeds vol op Instagram.”
“Onze missie voor rechtvaardigheid gaat verder dan alleen milieu”
Hoe gaan jullie om met AI?
“We hebben nét ons AI-beleid vastgelegd. Daarin staat dat we in ieder geval geen chatmodellen van Amerikaanse bedrijven gebruiken, omdat de dataonveiligheid dan te groot is. Voorlopig hebben we gekozen voor het Franse bedrijf Mistral. En we hebben onze eigen inhouse AI van Nextcloud. Die heeft geen toegang tot het internet en je kunt er dus alleen basale AI-taken mee uitvoeren. Verder moeten medewerkers aangeven wanneer ze AI hebben gebruikt.”
Wordt het niet steeds lastiger om de grote techbedrijven te omzeilen?
“Ja, en tegelijkertijd steeds makkelijker. Je ziet nu dat onafhankelijke ICT een flink momentum heeft. Dat maakt dat software als Nextcloud ontzettend aan het groeien is.”
Krijgen jullie veel vragen van andere organisaties die willen overstappen naar open source?
“Sinds Trump is dat aanzienlijk meer. Elk jaar heb ik wel een paar verzoeken van andere ngo’s om over ICT te praten en om te laten zien hoe wij het doen. Ook door Nextcloud zelf wordt Milieudefensie gepresenteerd als voorbeeld van een ngo in Nederland die het goed doet. Dat heeft zijn weerslag op het draagvlak binnen onze organisatie. Ik word steeds minder raar aangekeken als ik uitleg waarom wij deze keuze maken.”