Kalloe leest: En actie!

Van klimaat verandering tot oorlog en ongelijkheid: de wereld roept om actie. Drie boeken verkennen wat activisme kan betekenen, van geweldloos verzet tot alledaags activisme.

Je zou mij een activist kunnen noemen. Dat komt waarschijnlijk doordat ik meer dan eens meeliep met marsen: voor mensen-, vrouwen en dierenrechten, boeken en natuurlijk het klimaat. Daarnaast ben ik veganist. Maar wat doen al die labels ertoe. Laten we kijken naar werken van verschillende denkers met prikkelende zienswijzen.

Gezond activisme voor iedereen

Oud-diplomaat en filosoof Nori Spauwen schreef met Actie! (2026) een bijzonder persoonlijk manifest over hoe je betrokken blijft bij een wereld vol onrecht. Ze signaleert twee manieren waarop mensen doorgaans reageren op alle ellende in de wereld. Kinderarbeid in Congo? Je sluit je ogen en gaat door alsof er niets aan de hand is. Verhongerende kinderen in Gaza? Je opent je hart zo ver dat een eindeloze stroom van leed binnenkomt. Tussen die twee uitersten ziet Nori een derde weg: actie vanuit een ideaal, zonder jezelf uit te putten. Dat begint met jouw antwoord op de vraag: What was I made for? Ze grijpt daarbij terug op Aristoteles’ idee van telos: dat ieder mens iets heeft waar die van nature naartoe wil groeien.

Nori moedigt je aan erachter te komen wat jouw telos is zodat je betekenisvoller kunt leven, en je potentie waar kunt maken. Daarvoor is actie nodig, waarbij je ervoor moet waken snelle resultaten te verwachten. In actie komen betekent ook geloven in een groter belang, waarbij je soms het stokje overdraagt aan anderen. Mij bevalt de combinatie van het nodige denkwerk voor “gezond activisme” en praktisch aan de slag gaan. Daar formuleerde Nori tien ankerpunten voor, zoals “volg je eigen stroom”, “begin klein” en “bouw bruggen”. Na het lezen van haar boek kun je meteen aan de slag!

Meer geweldloos verzet

Schrijver en historicus Lodewijk van Oord toont in Protesteren voor beginners (2025) de waarde en betekenis van geweldloos verzet in onze tijd. Aanleiding voor het essay waren de studentenprotesten in 2024 tegen het Israëlische geweld in Gaza. Lodewijk begon in 2004 aan het Altantic College in Wales met lesgeven over de geschiedenis van Zuid west-Azië en het vakgebied conflictstudies. Zijn voorganger had Gandhi’s autobiografie The Story of My Experiments with Truth voor hem klaargelegd. Lodewijk: “Gandhi’s protest campagnes tegen de Britse koloniale overheersing van India, gecombineerd met zijn beschouwingen over burgerlijke ongehoorzaamheid, vormen nog altijd de basis van het hedendaagse denken over geweldloos protest. Gandhi blijft het ijkpunt.”

Lodewijk kijkt scherp naar het geweldloze aspect van protestbewegingen. Een beweging kan zich baseren op de laatste stand in de wetenschap en op welke afspraken overheden hebben gemaakt. Andere bewegingen proberen juist twijfel te zaaien over wetenschappelijke inzichten, vaak vanuit eigen economische belangen. Een constructieve benadering is ook: om anderen met verschillende standpunten als potentiële bondgenoten te zien in plaats van tegenstanders. Het omarmen van de wetenschap en handelen vanuit bondgenootschappen zijn heel bepalend om te kunnen zeggen wanneer een protestbeweging wel of niet geweldloos is. Dus, schuilt er in jou ook een opstandig mens?

Dag in, dag uit in actie

In Alledaags activisme (2024) sluit wetenschapper, filosoof en activist Chris Julien zich aan bij het gedachtegoed van hoogleraar Philomena Essed. In haar klassieker Alledaags racisme (1984) stelt ze de dagelijkse ervaringen van zwarte vrouwen in Nederland centraal. “Zij stelde voor om racisme te benaderen met ‘de focus op ervaring’, om te begrijpen hoe abstracte begrippen als institutioneel racisme zich manifesteren in het leven van alledag”, aldus Chris. Hij vertaalt dat inzicht naar activisme. Het sleutelwoord in zijn boek is waardigheid. Hoe we omgaan met de aarde is vergelijkbaar met andere vormen van uitbuiting en discriminatie, zoals slavernij en racisme. Het doorbreken van alledaagse patronen is volgens Chris noodzakelijk om de gewenste systeemverandering te realiseren. We zitten in een tijdperk waarin zich een klimaat- en ecologische instorting afspeelt. Directe oorzaken hiervoor zijn “vlees eten, gif spuiten en olie pompen”. Terwijl goedkopere en efficiëntere alternatieven ruimschoots voorhanden zijn. Chris is helder over wat er nodig is voordat je in actie komt: “het loslaten van het idee dat iemand anders dit wel zal oplossen”.

Ik zou een pleidooi voor activisme uit Chris’ boek willen delen. “Laten we activisme dus normaliseren door onszelf overbodig te maken, in de zin dat we de samenleving veranderen en het activisme onderdeel maken van het alledaagse leven. Een cirkel die zich zo sluit, wordt weer een opening voor iets anders. Het is met die woekerende en vitale geest, met de twinkeling van vele toekomsten in onze ogen, dat we de wereld kunnen veranderen.” Kom vaker in actie én handel verantwoord. Punt!