Extreem rijke mensen hebben een extreem hoge uitstoot én veel te veel macht. Overheden moeten in actie komen, vindt Astrid Nilsson Lewis.
De allerrijksten maken de klimaatcrisis onontkoombaar, stelt Oxfam International in het vorig jaar verschenen rapport Climate Plunder. Astrid Nilsson Lewis, beleidsadviseur klimaatongelijkheid bij Oxfam Zweden, is co-auteur van het rapport. Ze roept over heden op om de macht van de superrijken in te perken, bijvoorbeeld door hun controle op de media aan banden te leggen en lobbyactiviteiten te verbieden. Ook pleit ze voor belastingen op extreem hoge vermogens en inkomens, en om te beginnen: op de luxe-uitstoot van privéjets en superjachten.
Waarom is extreme rijkdom zo desastreus voor het klimaat?
“Ten eerste stoot een persoon uit de rijkste 0,1 procent bijna vierhonderd keer zoveel broeikasgassen uit als iemand die bij de armste helft van de wereldbevolking hoort. En die uitstoot neemt alleen maar toe. Dat kunnen we ons simpelweg niet meer veroorloven, want het koolstofbudget dat we nog over hebben om binnen de klimaatdoelen te blijven, wordt heel snel kleiner.
Een tweede oorzaak is de economische invloed van de superrijken. Vergeleken met de gemiddelde investeerder steken miljardairs veel meer geld in sterk vervuilende sectoren, zoals de mijnbouw en de olie-industrie. De broeikasgasuitstoot die gekoppeld is aan die investeringen is enorm.
Maar het belangrijkste is de macht die gepaard gaat met zoveel rijkdom. De ultrarijken hebben het vermogen om hun agenda door te drukken. Velen van hen zijn rijk geworden in vervuilende sectoren, ambitieus klimaatbeleid is dus vaak niet in hun belang. Daarom gaan miljardairs uit de olie- en gasindustrie naar klimaatconferenties om te lobbyen. Ook gebeurt het steeds vaker dat miljardairs media en sociale media opkopen, zoals Elon Musk deed met Twitter en Vincent Bolloré met het Franse CNews. Vervolgens hebben ze de macht om desinformatie over het klimaat te verspreiden. Daarmee kunnen ze ook het publieke narratief bepalen.
Wie onevenredig veel rijkdom bezit, kan onevenredig veel in vloed uitoefenen op politieke besluitvorming. In bredere zin gaat dit probleem dus over de samenleving en de democratie. Extreme rijkdom heeft directe invloed op ons vermogen om de klimaat crisis op een eerlijke en democratische manier op te lossen.”
In landen zoals Nederland zijn veel mensen relatief rijk en dragen we bijna allemaal veel bij aan de klimaatcrisis. Waarom die focus op de allerrijksten?
“In Zweden is dat vergelijkbaar: twee derde van de Zweedse bevolking hoort bij de rijkste 10 procent ter wereld, en de rijkste 10 procent is verantwoordelijk voor de helft van de wereldwijde uitstoot. Ook dat getal moet naar beneden. Toch is het logisch om te focussen op extreme rijkdom. Het is een kwestie van rechtvaardigheid: er is een enorme ongelijkheid tussen degenen die de crisis veroorzaken en degenen die de gevolgen ervan ondervinden. Dat is ondraaglijk. Het is niet meer dan redelijk dat rijke vervuilers bijdragen aan de klimaattransitie. Bovendien gaat het hier om laaghangend fruit, want je hebt geen superjachten en privéjets nodig om een goed leven te leiden. Tegelijkertijd creëren zulke levensstijlen sociale normen waar we vanaf moeten. De luxe levensstijl van de ultrarijken geeft iedereen een argument om zich niks van hun eigen uitstoot aan te trekken.”
Wat moet er volgens Oxfam gebeuren om de emissies van de superrijken te beperken?
“We roepen overheden op om luxe-uitstoot te belasten, net als het inkomen en vermogen van de allerrijksten. Daarin zijn we niet de enige. De Franse econoom Gabriel Zucman pleit bijvoorbeeld voor een jaarlijkse belasting van 2 procent op het vermogen van de miljardairs. Hun vermogen groeit gemiddeld toch met 6 tot 8 procent per jaar, dus die belasting maakt hen niet minder rijk. Maar zulke bedragen kunnen wél een enorm verschil maken voor de klimaattransitie. Ons belangrijkste voorstel gaat wat verder dan dat van Zucman: wij willen een belasting van 2 procent voor miljonairs, 3 procent voor vermogens boven de 50 miljoen dollar en 5 procent voor miljardairs wereldwijd. Dat zou jaarlijks 1,7 biljoen dollar opleveren.”
Met een vermogensbelasting van 5 procent ben je als miljardair nog altijd extreem rijk. Zouden de belastingen niet nog hoger moeten zijn om de uitstoot van de ultrarijken naar beneden te brengen?
“Heel hoge belastingen zouden zeker invloed hebben op de levensstijl van de superrijken, maar zijn op dit moment niet realistisch. Wel is er momentum om luxe-uitstoot te belasten. Alleen superjachten en privéjets stoten al belachelijk veel CO₂ uit. Zo hebben we de jaarlijkse uitstoot van de privéjets van 23 superrijken onderzocht. Gemiddeld was die twee duizend keer zo hoog als de jaarlijkse uitstoot van iemand die bij de armste helft van de wereldbevolking hoort.”
“Extreme rijkdom is net zo problematisch voor de samenleving als extreme armoede”
Sommigen vinden dat we de grens voor rijkdom een stuk lager moeten leggen. Zo stelt filosoof Ingrid Robeyns een maximumvermogen van 10 miljoen euro voor.
“Er zijn natuurlijk radicalere voorstellen om rijkdom te beperken dan dat van ons, en ook mildere voorstellen, zoals dat van Zucman. Maar het kernprincipe is steeds hetzelfde: extreme rijkdom is net zo problematisch voor de samenleving als extreme armoede, en daarom moeten we die ook zo behandelen.”
Wat kunnen overheden doen om de macht van de superrijken in te perken?
“Er zijn allerlei maatregelen mogelijk: donaties aan de fossiele industrie beperken of verbieden, een stokje steken voor lobbyactiviteiten, de controle over de media beperken, greenwashing-advertenties verbieden. Daarnaast zouden de superrijken niet aan klimaatonderhandelingen moeten kunnen deelnemen. Bij de COP28, de klimaatconferentie van de Verenigde Naties in 2023, kwamen één op de vier aanwezige miljardairs uit de olie- en gasindustrie, de mijnbouw of de chemische industrie (er waren volgens The Guardian 34 miljardairs aanwezig – red.). Het slaat nergens op dat zij daar zijn. Maar de eerste stap is dat er transparantie moet zijn over de invloed van de superrijken, pas dan kun je er iets tegen doen. Wat betreft donaties aan politieke partijen is die transparantie bijvoorbeeld nog ver te zoeken.”
In werkelijkheid worden de rijken juist steeds rijker. Elon Musk was dit jaar een tijd lang de eerste biljonair ter wereld. Hoe ontmoedigend is dat?
“Dat is zorgwekkend, maar tegelijkertijd zien we ook kansen om in actie te komen. In Noorwegen en Denemarken waren vermogensbelastingen een belangrijk thema tijdens de verkiezingen dit jaar. In Californië ligt er een voorstel op tafel om miljardairs eenmalig 5 procent vermogensbelasting te laten betalen. En er is internationaal veel aandacht voor de Zucman-belasting van 2 procent. Er zijn steeds meer mensen die doorhebben wat de gevolgen zijn van extreme rijkdom. Het is geen makkelijke strijd, want we nemen het op tegen mensen die over heel veel geld beschikken. Maar wij hebben de people power.”
Commentaar
Patrick Hoop
Voorzitter van de Collectieve Beweging en initiatiefnemer Stop Corruptie NL
“Rijke mensen stoten inderdaad meer CO₂ uit, maar daar blijft het niet bij. Extreme welvaart vertaalt zich in macht, en dat is levensbedreigend voor onze samenleving. Daarom ben ik initiatiefnemer van Stop Corruptie NL. Wij willen een vermogensplafond van 20 miljoen per persoon om de democratie te beschermen tegen ongekozen macht. Als je veel geld hebt, is het makkelijk om media te kopen, politieke partijen te financieren en lobbyisten in te huren om politici onder druk te zetten. Zolang dat geld er is, buigen onze vrienden in Den Haag wel mee.
“Het is echt doodsimpel: dit soort welvaart is slecht voor de maatschappij”
Er wordt nu te weinig belasting geheven op vermogen, dus de belastingvoorstellen van Oxfam juich ik toe. Tegelijkertijd denk ik dat we verder moeten gaan. Gemiddeld groeit een vermogen met 6 tot 8 procent per jaar, dus met een belasting van 2 of 3 procent hebben de extreem rijken nog steeds gigantisch veel geld. De vermogensgrens van Ingrid Robeyns gaat een stap verder dan het voorstel van Astrid Nilsson Lewis. Maar is het daarmee radicaal? Het is juist het redelijkste voorstel van allemaal. Het is echt doodsimpel: dit soort welvaart is slecht voor de maatschappij, daar moeten we vanaf.”
Corien Botman
Schrijver en erfgenaam
“Volgens mij denkt iedereen die dit leest: duh, natuurlijk moeten we het zo doen. Ik ben het er helemaal mee eens. Vooral het voorstel om luxe-uitstoot te belasten vind ik goed en bijna niet voor discussie vatbaar.
Zelf heb ik geld geërfd uit familievermogen. Ik was me er niet van bewust dat het eraan kwam en het beangstigde me om zoveel geld te moeten beheren. Ik besloot al snel om met mijn geld niet meer geld te maken, maar leven te creëren. Dat kan bij uitstek in de landbouw. Daar steek ik mijn geld in: regeneratieve landbouw, zonder kunstmest en pesticiden. Want met industriële landbouw vernietigen we ons eigen leefgebied.
“Ik besloot al snel om met mijn geld niet méér geld te maken, maar leven te creëren”
Onze familie heeft generaties lang voordeel gehad van het financieel rendement dat onze voorouders hebben gecreëerd, maar dat is altijd ten koste gegaan van de natuur. Daarom voel ik me een snel radicaliserende vermogensdrager. Mijn vermogen groeit absoluut niet, ik teer echt in. Met mijn kinderen heb ik de mogelijkheid besproken dat er misschien niets overblijft om te erven. Dat hoort ook bij radicaliseren.”
Michiel Rexwinkel
Quote 500-lid, oprichter van Greenchoice
“Wat Astrid Nilsson Lewis zegt is volledig juist, extreemrijke mensen stoten over het algemeen extreem veel CO₂ uit. Zelf lukt het mij gelukkig om niet boven het Nederlandse gemiddelde uit te komen, maar dat is nog steeds veel meer dan het wereldwijde gemiddelde. Dat is trouwens geen borstklopperij; ik probeer het gewoon, en het lukt. Dat komt omdat ik niet om consumeren geef en omdat ik het leuk vind om energie te besparen.
Vermogen hoeft dus niet per se tot vervuiling te leiden. Je kunt bij wijze van spreken 100 miljoen hebben, maar als je dat in aandelen steekt bij de Triodos bank, leidt dat niet tot meer uitstoot. Rijkdom en actievoeren voor het klimaat zijn daarom niet in tegenspraak met elkaar. Zelf heb ik met Extinction Rebellion geprotesteerd op de A12, omdat er veel te veel fossiele subsidies zijn.
“Rijkdom en actievoeren voor het klimaat zijn niet met elkaar in tegenspraak”
Toch leidt vermogen in de praktijk wel vaak tot meer uitstoot, dat zie ik ook om mij heen. De vermogensbelastingen die Oxfam voorstelt, lijken me eerlijker dan de situatie nu. Die zou je ook kunnen invoeren voor erfenissen. Dat moet wel geleidelijk gaan, bijvoorbeeld met een paar procent per jaar. Als je direct heel veel belasting heft, zullen familie bedrijven misschien omvallen. Dat is doodzonde.”