Ook deze crisis kent een winnaar

Ik fiets regelmatig langs een tankstation en zie de brandstof prijzen daar de pan uitrijzen. Sinds de onrechtmatige aanvallen van de VS en Israël zijn de energieprijzen fors gestegen. De rijen voor een goedkope tankbeurt over de grens tonen hoe afhankelijk we nog zijn van fossiele brandstoffen. Wij betalen de rekening voor het spel van de machtige mensen en landen. Hogere brandstofprijzen hebben rampzalige gevolgen voor mensen met slecht geïsoleerde woningen of een kleine portemonnee. Ze vergroten economische ongelijkheid en ondermijnen het draagvlak voor duurzame maatregelen. Een brandstofcrisis versterkt het gevoel dat we niet zonder fossiel kunnen. Je zag het al aan de oproepen om de Groningse gas putten toch maar open te houden.

Ook oliebedrijven spelen in op dat sentiment. Zij pleiten ervoor fossiele investeringen op peil te houden vanwege leveringszekerheid en minder afhankelijkheid van landen in West-Azië. Zo pleitte ExxonMobil in een gesprek met de Tweede Kamer voor het afzwakken van duurzaamheidsregels. Bedrijven die verdienen aan fossiele brandstoffen hebben er alle belang bij om dit systeem in stand te houden. Fossiele brandstoffen zijn daarmee niet alleen een klimaat probleem, maar ook een machtsprobleem.

Hoge brandstofprijzen zijn een vloek voor de energietransitie omdat oliebedrijven juist meer gaan investeren in fossiele brandstoffen. Maar hoge brandstofprijzen kunnen ook een zegen zijn, omdat groene elektriciteit daardoor goedkoper is. Spanje plukt nu de vruchten van jarenlange investeringen in zonne- en windenergie. Daar hebben stijgende olieprijzen nauwelijks invloed op energiecontracten, waardoor een basis behoefte betaalbaar blijft.

We leven in een systeem dat profiteert van conflicten

Een crisis kan de energietransitie dan ook enorm versnellen. In het recente rapport ‘Autonoom en veilig: hoe Nederland zijn energiepositie kan versterken’ concluderen experts dat Nederland sneller moet overstappen op duurzame energie om veilig en zelfstandig te blijven ondanks geopolitieke spanningen. Door bijvoorbeeld de energietransitie te versnellen. Mijn wensen zijn simpeler. Ik wil een duurzame samenleving die democratisch en sociaal is. Een gascentrale vervangen door een windpark van hetzelfde bedrijf is geen systeemverandering. Het is hetzelfde systeem met een groen randje. Door energieproductie te decentraliseren komt de macht weer bij inwoners te liggen. Zij kunnen bepalen hoe laag de prijs moet zijn en hoe de winst wordt verdeeld. Bovendien is een samenleving met een decentraal energiesysteem moeilijker te saboteren.

Critici van de energietransitie wijzen altijd naar de afhankelijkheid van landen zoals China, voor zonnepanelen of batterijen. Gerenommeerd energie-expert Gerard Reid denkt daar anders over: “Ik ben liever afhankelijk van China voor de import van zonnepanelen en batterijen dan van olie en gas uit de Golfregio. Als ik dat zonnepaneel of die transformator koop, koop ik die eens in de 25 jaar. Ik hoef ze niet elke dag opnieuw te kopen.” Terwijl oliebedrijven recordwinsten boeken en huishoudens steeds meer betalen voor energie, zien we waar de echte keuze ligt. Blijven we afhankelijk van fossiele energie en geopolitieke spanningen, of bouwen we een duurzaam energiesysteem dat democratisch en sociaal is georganiseerd?

Lagere energiebelasting of gratis openbaar vervoer zijn broodnodig om kwetsbare groepen te helpen, maar het blijft symptoombestrijding. We leven in een systeem dat profiteert van conflicten. Zolang er winst te behalen valt voor aandeelhouders, zullen crises altijd winnaars kennen. En zelden zijn dat de mensen die onze samenleving overeind houden. Als ik morgen weer langs dat tankstation fiets, zullen de prijzen alweer gestegen zijn. De vraag is hoelang we een systeem blijven accepteren waarin de rekening steeds bij de kwetsbaarste groepen belandt. Systeemverandering is geen luxeproject, maar een sociale noodzaak.